Alfabe tarihi
‡ Çift haç işaretiyle işaretlenmiş maddeler alfabetik sıraya göre sıralanmamıştır.

Alfabetik yazı – heceleri veya kelimelerin bütününü temsil eden sembollerin aksine, harf olarak adlandırılan yazım işaretlerinin genellikle bir dildeki tek tek seslere (fonemlere) karşılık geldiği bir yazı sistemidir.

Alfabetik yazının bilinen en eski izleri, MÖ. 2. binyılında Sina Yarımadası'ndaki Batı Semitik kökenli bir işçi topluluğuna kadar uzanmaktadır. Mısır dilinde kullanılan karmaşık Mısır hiyeroglif sistemi aracılığıyla yazı kavramıyla tanışan bu topluluk, kendi yazı sistemlerinde ana dilleri olan Kenan dilini yazmışlardır. Bu topluluğun, kendi dillerinin anlamsal değerleri yerine seslerini tanımlamak için çevrelerinde yaygın olarak görülen az sayıda hiyeroglifi seçtiği varsayılmaktadır. Bilinen en eski alfabetik yazı örnekleri arasında Mısır'daki piramitlerde bulunan "grup yazısı" ya da bilinen en eski ABC'nin yazıldığı, sistematik olarak kullanılan Ugarit alfabesi sayılabilir. Alfabetik yazı, MÖ. 1. binyıl boyunca Batı ve Güney Asya, Kuzey Afrika ve Avrupa'ya yayıldı ve bu süreçte çeşitli alfabetik sıralama geleneklerini korudu.

Bazı modern yazarlar, 1996 yılında bu tür alfabeler için ortaya atılan ebced terimiyle ifade edilen ünsüz alfabeleri ile hem ünsüzler hem de ünlüler için harfleri olan gerçek alfabeler arasında ayrım yapmaktadır. Bu daha dar anlamıyla, ilk gerçek alfabe, Fenike alfabesinden uyarlanan Yunan alfabesi olurdu. Birçok dilbilimci, bu iki kategoriyi tamamen birbirinden ayırmanın değerine şüpheyle yaklaşmaktadır. Günümüzde en yaygın olarak kullanılan alfabe olan Latin alfabesi, Etrüsk ve Yunan alfabelerinden türemiştir; bu alfabeler ise Fenike alfabesinden türemiştir.

Yazı sistemleri, alfabetik sıra, harf isimleri veya o alfabeyle yazılan diller ve bu harflerin telaffuzları gibi çok sayıda, bazen birbirinden bağımsız özelliğe sahiptir. Bir yazı sisteminin özelliklerini ilk olarak bir bütün olarak incelemek, milliyet ve dini kimlikle ilgili modası geçmiş fikirlerden kaynaklanan bir yaklaşımdır ve yanıltıcı sonuçlar doğurabilir. Örneğin dil sınıflandırması söz konusu olduğunda, dalga modeli gibi teoriler ağaç modelini tamamlayabilir, hatta bazen onun yerine geçebilir; ağaç modeli ise diller arasındaki ilişkileri belirlemekten ziyade dillerin hiyerarşisini oluşturmaya daha fazla odaklanır.

Öncüller

MÖ. 4. binyılın sonundan önceye ait iki yazı sistemi kesin olarak belgelenmiştir: Mezopotamya çivi yazısı ve Mısır hiyeroglifleri. Hiyeroglifler, Antik Mısır metinlerinde üç farklı şekilde kullanılırdı: bir nesneyi görsel olarak tasvir eden piktogramlar (veya daha karmaşık logogramlar) olarak, sesleri belirten fonogramlar olarak ya da sesleri doğrudan yazmadan anlam hakkında ipucu veren belirleyiciler olarak. Ünlüler çoğunlukla yazılmadığından, her bir ünsüzü belirten hiyeroglifler, ünsüz alfabesi ya da ebced olarak kullanılabilirdi. Bu olasılık Mısır yazısında hayata geçirilmemiştir, ancak ilk alfabenin yaratılmasında bir etki yaratmış gibi görünmektedir.

Dünya çapında daha sonra ortaya çıkan tüm alfabeler, ya bu ilk Semitik alfabeden türemiştir ya da Meroitik alfabe hariç olmak üzere, Mısır'ın güneyindeki Nubia'da MÖ. 3. yüzyılda hiyerogliflerin uyarlanmasıyla ortaya çıkan bu alfabenin torunlarından birinden ilham almıştır. Paskalya Adası'ndaki rongorongo yazısı da bağımsız olarak icat edilmiş bir alfabe olabilir, ancak kesin bir yargıya varabilmek için bu konuda çok az bilgi bulunmaktadır.

Ünsüz harf alfabeleri

Semitik alfabeler

Proto-Sinaitik yazı sistemi, MÖ. 2. binyılda Sina Yarımadası'ndaki bir işçi topluluğu tarafından icat edildi ve bu topluluğun ana dillerini yazmak için kullanıldı. Bu yazı sistemi henüz tam olarak deşifre edilmemiştir. En eski örnekler, Vadi el-Hol'da grafiti olarak bulunmuştur ve y. MÖ. 1850'ye tarihlenmektedir. Harfler yalnızca ünsüz sesleri ifade ediyordu: Semitik kelimelerde anlam esas olarak ünsüzlerle ifade edildiğinden, ünlü harflerine gerek yoktu. Aşağıdaki tablo, Mısır hiyerogliflerinde Fenike alfabesinin varsayılan prototiplerini göstermektedir; ancak bu konuda çeşitli olasılıklar öne sürülmüştür.

Hiyerogliflere, akrofonik ilkeye göre fonetik değerler atanmış olabilir: her harf, ifade edilen nesneyi belirten Semitik kelimenin ilk sesini temsil ediyordu. Örneğin, Mısır hiyeroglifindeki per (4 duvar ve bir kapıdan oluşan bir çizim) 'ev' anlamına geliyordu ve bu, Semitik bayt 'ev' kelimesine karşılık geliyordu: dolayısıyla per, [b] sesini yazmak için kullanıldı ve günümüzdeki B harfinin atası oldu.

Mısır prototipi
F1
O1
T14
O31
A28
T3
Z4
O6
F35
D42
D46
Fenike
Akrofoni
ʾalp
'öküz'
bet
'ev'
digg
'balık' veya 'kapı'
haw, hillul
'sevinç'
waw
'kanca'
zen, ziqq
'kelepçe'
ḥet
'avlu' ya da 'çit'
ṭēt
'tekerlek'
yad
'kol'
kap
'el'
Mısır prototipi
S39
N35
I10
R11
D4
D21
M22
V24
D1
T9A
Z9
Fenike
Akrofoni
lamd
'üvendire'
mem
'su'
nun
'büyük balık' veya 'yılan'
samek
'destek' veya 'dayanak'
ʿen
'göz'
piʾt
'kıvrım'
ṣad
'bitki'
qup
'maymun' veya 'yün ipi'
raʾs
'kafa'
taw
'imza'

Bu yazının çok az bir kısmı günümüze ulaşmıştır; ancak mevcut kanıtlar, bu yazının yarım milenyum boyunca piktografik niteliğini koruduğunu ve daha sonra, ona benzeyen ancak doğrudan ve tamamen ondan türemiş sayılmayacak yazı sistemlerinin Kenan'da idari amaçlarla benimsenmesine kadar bu özelliğini sürdürdüğünü göstermektedir. Alfabeyi yaygın olarak kullanan ilk Kenan şehir devletleri, Fenike şehir devletleriydi. Fenike şehirleri, alfabelerini Akdeniz'in dört bir yanına yayan geniş bir ticaret ağının merkezinde yer alan denizci devletlerdi. Daha sonra ortaya çıkan iki varyant, tarihsel açıdan büyük etki yarattı: Arami alfabesi ve Yunan alfabesi. Herhangi bir alfabeyi sistematik ve geniş ölçekte kullandığı doğrudan bilinen ilk şehir devleti, günümüz Suriyesinde bulunan Ugaritti.

Arami ebcedin türevleri

Arap alfabesinin dünyadaki dağılımı. Koyu yeşil alanlar, bu alfabenin tek ana yazı sistemi olduğu ülkeleri göstermektedir. Açık yeşil alanlar ise bu alfabenin diğer yazı sistemleriyle birlikte kullanıldığı ülkeleri göstermektedir.

Fenike ve Arami alfabeleri, Mısırlı öncülleri gibi, yalnızca ünsüzleri temsil ediyordu; bu sisteme ebced denir. MÖ. 8. yüzyılda Fenike alfabesinden gelişerek Asur, Babil ve Ahameniş İmparatorluklarının resmi yazı sistemi haline gelen Arami alfabesi, Asya'daki neredeyse tüm modern alfabelerin atası gibi görünmektedir:

Ünlü harfler içeren alfabeler

Yunan alfabesi

Ana madde: Yunan alfabesi tarihi
Antik siyah figürlü çömlekler üzerindeki Yunan alfabesi. Bir digamma harfi var, ancak ksi ya da omega yok. Fotoğrafta dik duran phi harfinde bir çizgi eksik ve omicron Ο harfine benziyor, ancak alt kısmının diğer tarafında tam bir Φ harfi görülüyor.
Latin alfabesi ile başlayan Etrüsk yazısı

MÖ. 8. yüzyıla gelindiğinde, aynı zamanda deniz ticareti yapan Yunanlılar, Fenike alfabesini kendi dillerine uyarladılar ve sesli harflerin ünsüzlerle eşit statüye sahip olduğu ilk "gerçek" alfabeyi oluşturdular. Herodot'un aktardığı Yunan efsanelerine göre, alfabe Fenike'den Yunanistan'a Cadmus tarafından getirildi.

Yunan alfabesi, Fenike alfabesiyle aynı harfleri aynı sırayla içerir, ancak ses değerleri farklıdır. Semitik dillerde ünlü harflerine ihtiyaç duyulmasa da, bunların yokluğu, ünlülerin çok daha büyük bir anlamsal rol oynadığı Yunanca'da karışıklığa yol açacaktı. Bu nedenle, Yunanca'da bulunmayan ünsüzleri temsil eden bazı Fenike harfleri, Yunanca ünlü seslerini yazmak için yeniden kullanıldı. Bu harflerin, Yunanca'da telaffuz edilemeyen akrofonik Fenike isimleri vardı; isimlerdeki bu baş ünsüzler atıldı ve geriye kalan baş sesli harfler, Yunanca alfabedeki ses değerleri haline geldi. Örneğin, Yunanca'da gırtlaksı durdurma veya sesli faringeal sesler bulunmadığından, Fenike harfleri 'alep ve `ayin, Yunanca'da alfa ve o (daha sonra omikron olarak yeniden adlandırıldı) haline geldi; bu harfler, /ʔ/ ve /ʕ/ ünsüzleri yerine /a/ ve /o/ sesli harf seslerini temsil ediyordu. Bu şanslı gelişme, on iki Yunan sesli harfinden sadece beş veya altısını (lehçeye bağlı olarak) karşılayabildiğinden, Yunanlılar sonunda digraflar ve ei, ou ve o – daha sonra omega olarak adlandırılan – gibi diğer değişiklikleri yarattılar ya da bazı durumlarda uzun a, i, u'da olduğu gibi bu eksikliği basitçe görmezden geldiler.

Yunan alfabesinin çeşitli türleri ortaya çıktı. Kuma alfabesi, Atina'nın batısında ve Güney İtalya'da kullanılırken, Doğu Yunan alfabesi Küçük Asya'da kullanılıyordu. Atinalılar (y. MÖ. 400) Doğu varyasyonunu benimsedi ve sonunda Yunanca konuşulan dünyanın geri kalanı da onları takip etti. Yunanlılar ilk başta Fenikeliler gibi sağdan sola yazdılar, ardından bir süre boustrophedon yazım biçimini de içeren bir dönemden sonra soldan sağa yazmaya karar verdiler. Bu değişiklik, birçok Yunan harfinin Fenike modellerinin ayna görüntüsü olmasına yol açtı.

Kiril alfabesinin dünyadaki dağılımı. Koyu yeşil alanlar, bu alfabenin tek ana yazı sistemi olduğu ülkeleri göstermektedir. Açık yeşil alanlar ise bu alfabenin diğer yazı sistemleriyle birlikte kullanıldığı ülkeleri göstermektedir.

Yunanca ise Avrupa'nın tüm modern yazı sistemlerinin kaynağıdır. Eta harfinin /h/ olarak kaldığı erken dönem batı Yunan lehçelerinin alfabesi, Eski İtalik alfabenin ortaya çıkmasına yol açmış ve bu da daha sonra Eski Roma alfabesine dönüşmüştür. /h/ sesinin bulunmadığı doğu Yunan lehçelerinde ise eta bir sesli harf olarak kullanılıyordu ve modern Yunanca'da ve doğu varyantlarından türetilen diğer tüm alfabelerde – Glagolitik, Kiril, Ermeni, hem Yunan hem de Roma harflerini kullanan Gotik ve belki de Gürcü – sesli harf olarak kalmıştır.

Bu doğrusal anlatım, karmaşık bir evrimi basitleştirir. Örneğin, Gürcü yazıları Semitik dil ailesinden türemiştir, ancak aynı zamanda Yunanca'dan da güçlü bir şekilde etkilenmiştir. Mısır Kıptice'sini yazmak için, ek olarak yarım düzine Demotik hiyeroglif içeren, Yunan alfabesinin değiştirilmiş bir versiyonu kullanılmıştır. Kuzey Amerika'da ise Cree hece yazısı, misyoner James Evans tarafından geliştirilen, Devanagari ve Pitman stenografisini birleştiren bir abugidadır.

Latin alfabesi

Ana madde: Latin alfabesi tarihi
Latin alfabesinin dünyadaki dağılımı. Koyu yeşil alanlar, bu alfabenin tek ana yazı sistemi olduğu ülkeleri göstermektedir. Açık yeşil alanlar ise bu alfabenin diğer yazı sistemleriyle birlikte kullanıldığı ülkeleri göstermektedir.

Daha sonra Romalılar haline gelen Latin kabileleri, İtalya yarımadasını Batı Yunanlılarıyla paylaşıyordu. MÖ. 1. binyılda orta İtalya'da yaşayan bir kabile olan Etrüskler ve Batı Yunanlılarından esinlenerek, Latinler MÖ. 7. yüzyıl civarında yazıyı benimsedi. Latinceler, Batı Yunan alfabesinden dört harfi çıkardı. Ayrıca, Latincede /f/ sesini ifade etmek için kullanılan ve /w/ olarak telaffuz edilen Etrüsk harfi F'yi uyarladı; üç zikzak çizgiyle yazılan Etrüsk S harfi ise, modern S harfini oluşturmak üzere kavisli hale getirildi. Latince, başlangıçta Yunancadaki /g/ sesini ve Etrüskçe'deki /k/ sesini temsil etmek için gama harfini kullanıyordu. Bu durum, G, J, U, W, Y ve Z harflerinin bulunmadığı modern alfabeyi ortaya çıkardı; bunun yanı sıra bazı diğer farklılıklar da ortaya çıktı.

Roma alfabesindeki C, K ve Q harflerinin tümü, hem /ɡ/ hem de /k/ seslerini yazmak için kullanılabilirdi; ancak Latince, gematriayı (alfabenin sayısal sırasını) korumak amacıyla kısa süre sonra C harfini değiştirerek G harfini oluşturdu ve bunu Z harfinin yerine yedinci harf olarak ekledi. MÖ. 3. yüzyılda Büyük İskender'in Doğu Akdeniz ve diğer bölgeleri fethetmesinden sonraki birkaç yüzyıl boyunca, Latince Yunanca kelimeleri ödünç almaya başladı ve bu kelimeleri yazmak için alfabesini yeniden uyarlamak zorunda kaldı. Doğu Yunan alfabesinden Y ve Z harflerini ödünç aldı; bu harfler, yalnızca Yunanca kelimeler için kullanılmak üzere alfabenin sonuna ek olarak eklendi.

Anglo-Saksonlar, 6. yüzyılda Canterburyli Augustine'in Britanya'ya yaptığı Hıristiyan misyonu sırasında Latin alfabesinin tanıtılmasının ardından, bu alfabeyi kullanarak Eski İngilizce yazmaya başladılar. /w/ sesi başlangıçta wen adlı rune ile yazılıyordu, ancak bu ses dar bir p sesiyle kolayca karıştırılabileceğinden, yerine çift VV harfleri konuldu. V harfi, başlangıçta hem /v/ ünsüzü hem de /u/ sesli harfi için kullanılıyordu; ancak daha sonra /u/ sesli harfi U olarak ayrıştırıldı ve birbiriyle ilişkili olan U, V, W harfleri alfabede arka arkaya yerleştirildi. /j/ (modern İngilizcede Y olarak yazılır) yazmak için kullanılan J harfi, başlangıçta I harfinin bir varyasyonu olarak, ilk başta çift II'nin ikinci harfi olarak ortaya çıktı; 15. yüzyılda ünsüz için J ve sesli harf için I harflerinin genel kullanımı yaygınlaşmış ve 17. yüzyılın ortalarında tamamen kabul görmüştür.

Harf isimleri ve sıraları

Proto-Sinaitik alfabedeki harflerin sırası ve sayısı bilinmemektedir. Herhangi bir alfabetik sıranın ilk kanıtı, MÖ. 14. yüzyılda Suriye'nin kuzey kıyısındaki Ugarit kasabasından gelmektedir. Orada bulunan tabletler, otuz çivi yazısı karakterinden oluşan Ugaritik alfabede binin üzerinde farklı kelime içermektedir. Yaklaşık on iki tablette işaretler alfabetik sırayla dizilmiştir. İki farklı sıra tespit edilmiştir: biri Fenike, İbrani, Yunan ve Latin alfabesinde kullanılan sıraya neredeyse tamamen benzemekte, diğeri ise Ge'ez alfabesinde kullanılan sıraya çok benzemektedir. Ugaritçe, her iki sırayı da muhafaza etmiştir. Her iki sıra da bu yazı sistemlerinin torunları arasında dikkat çekici bir istikrar sergilemiştir.

Harf isimleri, Samaritan, Arami, Süryani, Arap, İbrani alfabesi|İbrani]] ve Yunan alfabeleri de dahil olmak üzere Fenike alfabesinin birçok türevi arasında sabit kalmıştır. Ancak Tifinagh, Latin ve Kiril alfabelerinde büyük ölçüde terk edilmiştir. Harf dizisi, Latin, Ermeni, Gotik ve Kiril alfabelerine aşağı yukarı bozulmadan aktarılmış, ancak Brahmi, Runik ve Arapça alfabelerinde terk edilmiştir; ancak Arapça'da geleneksel ebced sırası korunmuş ya da alternatif olarak yeniden kullanılmaya başlanmıştır.

Aşağıda, şimdiye kadar bahsedilen yazı sistemlerinin yaklaşık bir karşılaştırması yer almaktadır.

No.  Yeniden inşa IPA Değer Proto-Sinaitik Proto-Kenan Ugarit Eski Arap Fenike İmparatorluk Aramicesi İbrani Arap Yunan Latin Kiril Runik
1 ʾalp 'öküz' /ʔ/ 1 Aleph 𐎀 𐪑/𐩱 ʾālep 𐤀‎ ʾālep 𐡀 'ālap̱ א‎ ʾālef ﺍ ʾalif Α alpha A А azŭ ᚨ *ansuz
2 bayt 'ev' /b/ 2 Bet 𐎁 𐪈/𐩨 bēt 𐤁‎ bēt 𐡁 bēṯ ב‎ bēṯ ﺏ bāʾ Β bēta B В vĕdĕ, Б buky ᛒ *berkanan
3 gaml 'fırlatma sopası' /ɡ/ 3 Gimel 𐎂 𐪔/𐩴 gīmel 𐤂‎ gīmel gāmal ג‎ gīmel ﺝ jīm Γ gamma C, G Г glagoli ᚲ *kaunan
4 dalt 'kapı' /d/ 4 Dalet 𐎄 𐪕/𐩵 dālet 𐤃‎ dālet 𐡃 dālaṯ ד‎ dāleṯ ﺩ dāl, ذ ḏāl Δ delta D Д dobro (ᚦ *Þurisaz)
dag 'balık' - Dalet - ‎𐪏/𐩯 samēk - - - - - - - -
5 haw 'pencere' / hillul 'coşku' /h/ 5 Heh 𐎅 𐪀/𐩠 hē 𐤄‎ hē 𐡄 hē ה‎ hē ه hāʾ Ε epsilon E Е ye, Є estĭ (ᛖ *ehwaz)
6 wāw 'kanca' /w/ 6 Waw 𐎆 𐪅/𐩥 wāw 𐤅‎ wāw 𐡅 waw ו‎ vāv و wāw Grekçe: Ϝ digamma, Υ upsilon F, U, V, W, Y Оу / Ꙋ ukŭ → У ᚠ *fehu, ᚢ *ûruz/*ûran
7 ziq 'pranga' /z/ - - Ziqq - 𐪘/𐩸 zayn - - - - - - - -
8 zayn 'silah' / dayp 'kaş' /z/ or /ð/ 7 Zayin - 𐎇 𐪙/𐩹 ḏālet 𐤆‎ zayin 𐡆 zayn ז‎ zayin ز zayn or zāy Ζ zēta Z Ꙁ / З zemlya ᛇ *īhaz/*īwaz, (Belki: ᛉ *algiz?)
(𐡃 dalaṯ)[kaynak belirtilmeli] (ذ ḏāl)
9 ḥaṣir 'köşk' /ħ/ 8 Ḥet 𐎈 𐪂/𐩢 ḥēt 𐤇‎ ḥēt 𐡇 ḥēṯ ח‎ ḥēṯ ح ḥāʾ, خ ḫāʾ Η ēta H И iže ᚺ *haglaz
10 ḫayt 'iplik' /x/ - 𓎛 - 𐎃 𐪍/𐩭 ḫēt - (𐡇 ḥēṯ) (ח‎ ḥēṯ) (خ ḫāʾ) - - - -
11 ṭab 'eşya' /tˤ/ 9 () 𐎉 (𐪗/𐩷 ṭēt) (𐤈‎ ṭēt) (𐡈 ṭeṯ) (ט‎ ṭēṯ) (ط ṭāʾ, ظ ẓāʾ) (Θ thēta) - (Ѳ fita) (ᛞ *dagaz)
12 yad 'el' /j/ 10 Yad Yad 𐎊 𐪚/𐩺 yōd 𐤉‎ yōd 𐡉 yoḏ י‎ yōḏ ي yāʾ Ι iota I, J І ižei ᛁ *isaz
13 kap 'avuç içi' /k/ 20 Khof 𐎋 𐪋/𐩫 kaf 𐤊‎ kap 𐡊 kāp̱ כ ך‎ kāf ك kāf Κ kappa K К kako (Belki: ᛜ *ingwaz)
14 lamd 'üvendire' /l/ 30 Lamed 𐎍 𐪁/𐩡 lāmed 𐤋‎ lāmed 𐡋 lāmaḏ ל‎ lāmeḏ ل lām Λ lambda L Л lyudiye ᛚ *laguz/*laukaz
15 Maym 'su' /m/ 40 Mem 𐎎 𐪃/𐩣 mēm 𐤌‎ mēm 𐡌 mim מ ם‎ mēm م mīm Μ mu M М myslite ᛗ *mannaz
16 naḥš 'yılan' /n/ 50 Nun 𐎐 𐪌/𐩬 nun 𐤍‎ nun 𐡍 nun נ ן‎ nun ن nūn Ν nu N Н našĭ (ᚾ *naudiz)
17 samk 'destek' /s/ 60 - 𐎒 - 𐤎‎ sāmek 𐡎 semkaṯ ס‎ sāmeḵ - Ξ ksi, (Χ chi) (X) Ѯ ksi, (Х xĕrŭ) (ᚷ *gebô, Belki: ᛃ *jēra-)
18 ʿayn 'göz' /ʕ/ 70 Ayin 𐤏 𐎓 𐪒/𐩲 ʿayn 𐤏‎ ʿayin 𐡏 ʿayn ע‎ ʿayin ع ʿayn Ο o mikron, Ω ō mega O О onŭ ᛟ *ōþalą
19 ġayn ? /ɣ/ - - - 𐎙 𐪖/𐩶 ġayn - (ע‎ ʿayin) (غ ġayn) - - - -
20 pay 'ağız' / piʾt 'köşe' /p/ 80

𐎔 𐪐/𐩰 fē 𐤐‎ pē 𐡐 pē פ ף‎ pē ف fāʾ Π pi P П pokoi (ᛈ *perþō?)
21 ṣad 'bitki' /sˤ/ 90 𐎕 𐪎/𐩮 ṣāḏē 𐤑‎ ṣādē 𐡑 ṣāḏē צ ץ‎ ṣāḏi ص ṣād, Grekçe: Ϻ san, (Grekçe: Ϡ sampi) - Ц tsi, Ч črvĭ (Belki: ᛉ *algiz?)
22 (ẓeth) ? /θˤ/ - - - - 𐪜/𐩼 ẓet - (𐡈 ṭeṯ)[kaynak belirtilmeli] - (ظ ẓāʾ)
23 (ḍaḏe) ? /ɬˤ/ - - 𐪓/𐩳 ḍāḏē - (𐡏 ʿayn)[kaynak belirtilmeli] - (ض ḍād)
24 qup 'maymun'/ qaw 'şerit', 'çizgi' /kˤ/ or /q/ 100 Qoph 𐎖 𐪄/𐩤 qōf 𐤒‎ qōp 𐡒 qop̱ ק‎ qōf ق qāf Grekçe: Ϙ koppa Q Ҁ koppa (ᚹ *wunjō)
25 raʾš 'kafa' /r/ or /ɾ/ 200 Resh 𐎗 𐪇/𐩧 rēš 𐤓‎ rēš 𐡓 rēš ר‎ rēš ر rāʾ Ρ rho R Р rĭtsi ᚱ *raidô
26 śamš 'güneş' /ʃ/ - - 𐎌 𐪊/𐩪 sat - - - - - - - -
27 ? /ɬ/ - - ? (𐪆/𐩦 šin) - - (שׂ‎ śin) (ش šīn) - - - -
ṯad 'göğüs' /θ/ 300 (𐪆/𐩦 šin) - 𐡔 šin ש‎ šin س sīn, Σ sigma, ϛ stigma S С slovo, Ш ša, Щ šta, Ꙃ / Ѕ dzĕlo ᛊ *sowilô
𐪛/𐩻 ṯāw 𐤔‎ šin 𐡕 taw[kaynak belirtilmeli] (ث ṯāʾ)
28 taw 'işaret' /t/ 400 Tof 𐎚 𐪉/𐩩 tāw 𐤕‎ tāw ת‎ tāv ت tāʾ, ث ṯāʾ Τ tau T Т tvrdo ᛏ *tîwaz

Bu 26 ünsüz, Kuzeybatı Sami dilinin fonolojisini oluşturur. Proto-Semitik için genel olarak yeniden yapılandırılan 29 ünsüz foneminden, sessiz sürtünmeli ünsüzler ś, ṣ́ ve ṯ̣ eksiktir. ḏ, ṯ, ḫ, ġ fonemleri Kenan dilinde ortadan kalkmış ve Kenan yazılarında sırasıyla z, š, ḥ, ʿ ile birleşmiştir. Arap alfabesine eklenen altı farklı harf şunlardır (Geʽez ሠ'de ayrı bir fonem olarak varlığını sürdüren ś hariç):

Grafiksel olarak bağımsız alfabeler

Grafik açıdan Kenan alfabesine kadar izi sürülemeyen modern ulusal alfabelerden biri, Maldiv alfabesidir; bu alfabe, açıkça Arapça ve belki de diğer mevcut alfabelerden esinlenmiş olmasına rağmen, harf biçimlerini rakamlardan türetmesi bakımından benzersizdir. Diğer örnekler arasında, 1443 yılında yaratılan ve Kore dilinde yazmak için kullanılan hangul alfabesi; ve MS. 3. ile 8. yüzyıllar arasında İlkel İrlandaca yazıtlarda kullanılan Ogham alfabesi sayılabilir.

Diğer ortamlardaki alfabeler

Yeni bir yazı sistemine geçiş, bazen grafik biçiminde bir kopmaya neden olmuş ya da aradaki ilişkinin izlenmesini zorlaştırmıştır. Örneğin, çivi yazısı Ugarit alfabesinin prototipik bir Semitik ebcedden türediği, her ne kadar durum böyle görünse de, ilk bakışta açık değildir. El alfabeleri, yerel yazılı alfabenin doğrudan bir devamı olsa da (hem İngiliz iki elli hem de Fransız/Amerikan tek elli alfabeler, Latin alfabesinin biçimlerini korurken, Hint el alfabesi Devanagari'yi, Kore ise Hangul'u korur), Braille, semafor, deniz sinyal bayrakları ve Mors kodları esasen keyfi geometrik şekillerdir. İngilizce Braille ve semafor harflerinin şekilleri, harflerin kendilerinin grafik biçimlerinden türetilmemiştir. Stenografinin çoğu modern biçimi de alfabeyle ilgisizdir ve genellikle harfler yerine sesleri yazıya döker.

Ayrıca bakınız

Notlar

  1. ^ Görünüşe göre Kenanlılar, 𓄤 hiyeroglifini, bir dokuma çarkına benzeyen (ṭayt) 𓊖 hiyeroglifiyle değiştirmişler.
  2. ^ Kenan Lakiş Tarağı yazıtında | ś harfi için bir glif bulunmuştur; ancak Proto-Sinaitik dilinde böyle bir glif bulunamamıştır ve kökeni henüz tespit edilememiştir.

Kaynakça

Özel
  1. ^ Kore'deki Hangul hariç tutulabilir.
  2. ^ Sampson, Geoffrey (1985). Writing systems: A linguistic introductionÜcretsiz kayıt gerekli. Stanford University Press. s. 77. ISBN 0-8047-1254-9. 
  3. ^ Ladefoged & Disner 2012, s. 191.
  4. ^ Healy, John (1990). The Early Alphabet. British Museum Publications, Ltd. ISBN 0714180734. Secondly, the texts are in Canaanite West Semitic, not Egyptian 
  5. ^ Goldwasser, O. (2012). "The Miners that Invented the Alphabet – a Response to Christopher Rollston". Journal of Ancient Egyptian Interconnections. 4 (3). doi:10.2458/azu_jaei_v04i3_goldwasser Özgürce erişilebilir. 
  6. ^ Himelfarb, Elizabeth J. "First Alphabet Found in Egypt 7 Aralık 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.", Archaeology 53, Issue 1 (Jan–Feb 2000): 21.
  7. ^ Goldwasser, Orly (2010). "How the Alphabet Was Born from Hieroglyphs". Biblical Archaeology Review. Washington, D.C.: Biblical Archaeology Society. 36 (1). ISSN 0098-9444. 28 Mart 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi6 Kasım 2011. 
  8. ^ Haarmann 2004, s. 96.
  9. ^ "hieroglyphics". The Keywords of Media Theory. University of Chicago. 8 Mayıs 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Temmuz 2026. 
  10. ^ Daniels, Peter T. (2016). "Writing in the World and Linguistics". Proceedings of the Annual Meeting of the Berkeley Linguistics Society. 36 (36): 81. 11 Ağustos 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi2 Temmuz 2026. 
  11. ^ Anderson, Sonja. "Did the People of Easter Island Invent a Writing System From Scratch?". Smithsonian Magazine. 17 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi17 Şubat 2024. 
  12. ^ Darnell, John Coleman; Dobbs-Allsopp, F. W.; Lundberg, Marilyn J.; McCarter, P. Kyle; Zuckerman, Bruce (2005). "Two Early Alphabetic Inscriptions from the Wadi el-Hôl". The Annual of the American Schools of Oriental Research. 59: 63, 65, 67-71, 73-113, 115-124. JSTOR 3768583. 
  13. ^ Hooker 1998, ss. 211–213.
  14. ^ McCarter 1974, ss. 54–68.
  15. ^ Azevedo, Joaquim (1994). "The Origin and Transmission of the Alphabet". Digital Commons, Andrews University. 27 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Şubat 2024. 
  16. ^ Van De Mieroop, Marc (2022). "Vernaculars That Changed the World". Before and after Babel. Oxford University Press. ss. 149-C7.P48. ISBN 978-0-19-763466-0. 
  17. ^ "Arabic Alphabet". Encyclopædia Britannica. 26 Nisan 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Mayıs 2015. 
  18. ^ Hooker 1998, s. 222; Robinson 2007, s. 172.
  19. ^ a b McCarter 1974, s. 62.
  20. ^ Daniels & Bright 1996, s. 27, "there are languages for which an alphabet is not an ideal writing system. The Semitic abjads really do fit the structure of Hebrew, Aramaic, and Arabic very well, [more] than an alphabet would ... since the spelling ensures that each root looks the same through its plethora of inflections and derivations.".
  21. ^ Robinson 2007, s. 170.
  22. ^ Robinson 2007.
  23. ^ Andrew Dalby (2004:139) Dictionary of Languages
  24. ^ Robinson 2007, s. 162.
  25. ^ Millard, A. R. (1986). "The infancy of the alphabet". World Archaeology. 17 (3): 390-398. doi:10.1080/00438243.1986.9979978. JSTOR 124703. 
  26. ^ "Proto-Canaanite (ca. 1700-950 B.C.) – List of symbols". Mnamon: Ancient writing systems in the Mediterranean. Floransa: Laboratory of History, Archaeology, Epigraphy and Traditions from Antiquity (SAET), Scuola Normale Superiore. 2008. doi:10.25429/sns.it/lettere/mnamon000. ISBN 978-88-7642-719-0. 13 Nisan 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Şubat 2024. 
  27. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u Colless 2010, s. 96, fig. 5.
  28. ^ a b c d e f Albright 1966, fig. 1.
  29. ^ Mykytiuk, Lawrence J. (1998). "Is Hophni in the 'izbet Sartah Ostracon?" (PDF). 2 Temmuz 2026 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. 
  30. ^ Pandey, Anshuman (30 Temmuz 2019). "Revisiting the Encoding of Proto Sinaitic in Unicode" (PDF). Unicode.org. 2 Temmuz 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 2 Temmuz 2026. 
  31. ^ Wilson-Wright, Aren Max (2016). "Sinai 357: A Northwest Semitic Votive Inscription to Teššob". Journal of the American Oriental Society. 136 (2): 247-263. doi:10.7817/jameroriesoci.136.2.247. ISSN 0003-0279. 
  32. ^ Vainstub, Daniel; Mumcuoglu, Madeleine; Hasel, Michael G.; Hesler, Katherine M.; Lavi, Miriam; Rabinovich, Rivka; Goren, Yuval; Garfinkel, Yosef. "A Canaanite's Wish to Eradicate Lice on an Inscribed Ivory Comb from Lachish" (PDF). Jerusalem Journal of Archaeology. 9 Kasım 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 13 Aralık 2023. 
Genel

Konuyla ilgili yayınlar

  • Colless, Brian E. (2014). "The Origin of the Alphabet". Antiguo Oriente. 12: 71-104. 
  • Coulmas, Florian (1996). The Blackwell Encyclopedia of Writing Systems. Oxford: Blackwell. ISBN 0-631-21481-X. 
  • Diringer, David, (Ed.) (1977). A history of the alphabet. Londra: Unwin. ISBN 978-0-905418-12-4. 
  • Drucker, Johanna (2022). Inventing the Alphabet. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-81581-7. 
  • Fischer, Steven Roger (2021). A history of writing (New bas.). Londra: Reaktion. ISBN 978-1-78914-349-2. 
  • Hoffman, Joel M. (2004). In the beginning: a short history of the Hebrew language. New York University Press. ISBN 978-0-8147-3654-8. 
  • Logan, Robert K. (2004). The alphabet effect: a media ecology understanding of the making of Western civilization. Cresskill, NJ: Hampton. ISBN 978-1-57273-522-4. 
  • Millard, A. R. (1986). "The Infancy of the Alphabet". World Archaeology. 17 (3): 390-398. doi:10.1080/00438243.1986.9979978. JSTOR 124703. 
  • Naveh, Joseph (1997). Early history of the alphabet: an introduction to west Semitic epigraphy and palaeography (Reprint bas.). Kudüs: Magnes. ISBN 978-965-223-436-0. 
  • Powell, Barry B. (1991). Homer and the origin of the Greek alphabet. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-37157-5. 
  • Ullman, B. L. (1927). "The Origin and Development of the Alphabet". American Journal of Archaeology. 31 (of 3): 311-328. doi:10.2307/497822. ISSN 0002-9114. JSTOR 497822. 

Dış bağlantılar

Logogramlar