Alpes Poeninae

	Provincia Alpes Graiae et vallis Poenina; Provincia Alpes Atrectianae et vallis Poenina
	Roma İmparatorluğu Eyaleti
	MS 41/54–476
	MS 41/54–476
	Alpes Graiae et Poeninae; Alpes Atrectianae et Poenina harita üzerindeMS 125 civarında Roma İmparatorluğu; Alpes Graiae et Poeninae eyaleti
Merkez	Forum Claudii Ceutronum (Alpes Graiae/Atrectianae); Forum Claudii Vallensium (Alpes Poeninae)
Tarih	Antik Çağ
- Claudius tarafından kuruldu	MS 41/54
- Romulus Augustulus'un Tahttan İndirilmesi	476
Bugün parçası	Fransa; İtalya; İsviçre
	Ardıllar
İtalya Krallığı (476-493)

Alpes Poeninae, Alpes Graiae et Poeninae (M.S. 2. yüzyıldan itibaren Alpes Atrectianae et Poeninae olarak da bilinir), Roma İmparatorluğu'nun Alpes Poeninae (Vallis Poenina) ile Alpes Graiae (Alpes Atrectianae) bölgelerinin idari olarak birleştirilmesiyle kurulan küçük bir Alp eyaletidir. Modern Fransa ve İtalya arasında uzanan Alp dağları üzerindeki üç küçük Roma İmparatorluğu eyaletinden biri. Ünlü Kartacalı komutan Hannibal'in Alpleri bu noktadan geçtiğine inanılması eyaletin adının Poeninae olmasına neden olmuştur (Romalılar Kartacayı Poeni diye adlandırırlardı).

Coğrafi kapsamı itibarıyla günümüz İsviçre'sinin Valais kantonunu, Fransa'nın Tarentaise Vadisi, Beaufortain ve Haut-Faucigny bölgelerini ve İtalya'nın Aosta Vadisi topraklarını içine alıyordu. Bu idari yapı; Alpes Maritimae (Deniz Alpleri) ve Alpes Cottiae (Cottius Alpleri) ile birlikte, bugünkü Fransa ve İtalya sınırları arasında uzanan Alp Dağları silsilesini çevreleyen üç stratejik Roma eyaletinden biriydi.

Eyaletin prokuratoru (mali ve idari genel vali), bu idari bölgenin başkentinde ikamet etmekteydi: Söz konusu merkez, daha önce Alpes Graiae bölgesinin de başkentliğini yapmış olan ve zamanla Forum Claudii Ceutronum (günümüzde Aime-la-Plagne) adını alan Axima kentiydi.

Proküratörün idari işlerdeki en büyük yardımcısı ise, Alpes Poeninae bölgesini kontrol altında tutmak amacıyla Octodorum'da görevlendirilen bir praefectus (askeri/idari vali) idi. Bu tarihi yerleşim, ilerleyen dönemlerde imparatorluk tarafından yeniden yapılandırılarak Forum Claudii Vallensium (günümüzde Martigny) adını almıştır.

İsim

Biçimler

Antik Roma dönemine ait idari belgeler ve yazışmalarda bu Alp eyaleti; Alpes Graiae, Alpes Poeninae et Graiae (tam adıyla provincia Alpium Graiarum et Poeninarum) ve Alpes Graiae et Poeninae gibi farklı isim varyasyonlarıyla kaydedilmiştir. Bölgedeki epigrafik buluntularda ve yazıtlar üzerinde ise, çok daha nadir bir kullanım olan Alpes Atrectianae varyantına rastlanmaktadır.

Antik Roma dönemine ait idari belgeler ve yazışmalarda bu Alp eyaleti; Alpes Graiae, Alpes Poeninae et Graiae (tam adıyla provincia Alpium Graiarum et Poeninarum) ve Alpes Graiae et Poeninae gibi farklı isim varyasyonlarıyla kaydedilmiştir. Bölgedeki Severus Hanedanı dönemine (193-235) epigrafik buluntularda ve yazıtlar üzerinde ise, çok daha nadir bir kullanım olan Alpes Atrectianae varyantına rastlanmaktadır.

Vallis Poenina adı, tarihsel bir süreklilikle varlığını koruyarak günümüz coğrafyasında hem Pennine Alpleri'ne (Pennine Alps) hem de İsviçre'nin Valais kantonuna ismini vermiştir.

Köken

Tarihçi Titus Livius'a göre, Alpes Poeninae adı bölgenin yerli halkı tarafından tapınılan Poeninus adlı yerel bir ilahın isminden gelmektedir. Bu antik tanrının varlığı, bölgede ele geçen yazıtlarda Poininos formuyla ve Roma panteonundaki baş tanrıyla özdeşleştirilerek kullanılan Jupiter Poeninus kült unvanıyla da epigrafik olarak belgelenmiştir.

Dilbilimci Xavier Delamarre da benzer şekilde, Alpes Graiae isminin kökenini Kelt mitolojisindeki bir ilah adına dayandırmaktadır. Delamarre, bölgedeki yazıtlarda Herculi / Herculeio Graio formuyla da belgelenen Kelt kökenli Graios teoniminin (tanrı adının), bu dağlık bölgeye ve ardından kurulan Roma eyaletine adını veren temel kaynak olduğunu ileri sürmektedir.

Fransız tarihçi ve arkeolog Guy Barruol'a göre, bölgenin antik adlarından biri olan Alpes Atrectianae formu, tarihsel kayıtlarda doğrudan izine rastlanmayan yerel bir küçük krallığa veya hükümdara (Atrectius) dayanıyor olabilir. Barruol bu tezini ortaya koyarken, ismini bölge yöneticisi Cottius'tan alan komşu Alpes Cottiae (Cottius Alpleri) eyaletinin idari yapılanma modelini örnek göstermektedir.

M.S. 2. ve 3. yüzyıllarda bu Alp eyaletinde görev yapan birçok Roma valisinin ortak unvanları veya lakapları arasında Atrectianus isminin tekrar etmesi, bu tarihsel hipotezi bir dereceye kadar destekler niteliktedir. Ancak tüm bu idari emsallere ve epigrafik ipuçlarına rağmen, antik kaynaklarda Atrectius adını taşıyan yerel bir hanedan üyesine dair doğrudan bir kanıt ya da yazılı belge bulunmamaktadır. Bu nedenle, söz konusu yöneticinin tarihsel varlığı şimdilik bilimsel bir varsayım olmaktan öteye geçmemektedir.

Tarihi

Roma Hâkimiyetinin Kurulması ve Erken Yönetim Dönemi

Cenevre Gölü ile Büyük St. Bernard Geçidi arasında uzanan ve bugünkü Valais kantonuna denk gelen Vallis Poenina bölgesi, Roma fetihleri sırasından önce Nantuates, Veragri, Seduni ve Uberi gibi topluluklardan oluşan Celto-Alp kökenli Vallenses kabilelerinin yurduydu. İmparator Augustus'un komutasında M.Ö. 16-15 yıllarında gerçekleştirilen harekâtla bölge Roma idaresine geçti. İstilanın ardından ilk etapta askeri bir garnizon olarak yapılandırılan havza (praefectus Raetis, Vindolicis, vallis Poeninae unvanlı askeri valilerce yönetildi), daha sonra Orta Alpler ile Tuna Nehri arasında uzanan Raetia et Vindelicia eyaletinin sınırlarına dâhil edildi.

Eyaletin Oluşturulması

Bölgede yaşayan Vallenses kabilelerine, İmparator Claudius döneminde (M.S. 41–54) Ius Latii (Latin Hakkı) tanınmış ve bu topluluklar tek bir idari birim altında birleştirilerek Civitas Vallensium çatısı altında örgütlenmiştir. Antikçağ tarihçilerinin ve arkeologların büyük bir kısmı, bu gelişmeyi bölgedeki köklü bir idari reformun başlangıcı olarak kabul eder. Söz konusu yeniden yapılanma süreci, nihayetinde Vallis Poenina bölgesinin Raetia et Vindelicia eyaletinden tamamen koparılmasını sağlamıştır. Bölge daha sonra, Küçük St. Bernard Geçidi'nin batısında yer alan Ceutron toprakları ile Alpes Graiae eyaletine bağlanarak birleştirilmiştir.

Buna karşın, Claudius dönemine tarihlenen bir yazıt, Vallis Poenina’nın bu süreçte henüz bağımsızlaşmadığını ve hâlâ Raetia eyalet procurator’unun (mali ve idari vali) yetki alanında bulunduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Bu epigrafik veri nedeniyle, söz konusu iki Alp bölgesinin tam anlamıyla ne zaman birleştirildiği ve tek bir eyalet haline getirildiği hususu günümüzde de gizemini korumakta ve kesin tarih saptaması henüz yapılamamaktadır.

M.S. 2. yüzyıla gelindiğinde, bu iki dağlık bölge idari açıdan birleştirilerek Alpes Graiae et Poeninae eyaletini oluşturmuştur. Eyaletin Graiae bölgesindeki ana idari merkezi Axima (antik adıyla Forum Claudii Ceutronum, günümüzdeki adıyla Aime-la-Plagne) iken, Poeninae bölgesinin idari kalbi ve merkezi ise Octodurus (antik adıyla Forum Claudii Vallensium, günümüzdeki adıyla Martigny) olmuştur.

Her ne kadar bu birleşmenin temellerinin daha erken atıldığı düşünülse de, bazı çağdaş tarihçiler ve uzmanlar, Alpes Graiae ile Alpes Poeninae bölgelerinin nihai ve kesin olarak tek bir eyalet çatısı altında birleştirilmesini İmparator Claudius dönemine değil, M.S. 193–211 yılları arasında hüküm süren Septimius Severus dönemine tarihlendirmektedir.

Geç Antikçağ ve Erken Orta Çağ

İmparator Diocletian’un (284–305) gerçekleştirdiği kapsamlı idari reformlar sırasında eyalet, Dioecesis Galliarum (Galya Diosezi) genel valiliğine bağlı bir praeses (eyalet valiliği) olarak yeniden yapılandırılmıştır. Bölgenin Hristiyanlık tarihi açısından en önemli dönüm noktalarından biri M.S. 381 yılında yaşanmış ve havzanın ilk piskoposu olan Theodul’un adı bu dönemdeki kayıtlarda ilk kez zikredilmiştir.

Batı Roma İmparatorluğu'nun çöküş sürecine girmesinin ardından Alplerin bu stratejik koridoru, Burgundiyalıların istilasına uğramış ve zamanla onların kurduğu krallığın topraklarına dâhil edilmiştir. Bu siyasi yapının da yıkılmasıyla birlikte bölge, 534 yılında Frank Krallığı'nun hâkimiyeti altına girmiş; ardından 574 yılında kısa süreli bir Lombard istilasına sahne olmuştur.

Galeri

Martigny'deki Anfitiyatro
Martigny'deki Roma yolu

Kaynaklar

^ Hornblower, Simon; Spawforth, Antony; Eidinow, Esther (29 Mart 2012). The Oxford Classical Dictionary (İngilizce). OUP Oxford. ISBN 978-0-19-954556-8.
^ ^a ^b ^c ^d Graßl 2006.
^ Puéjean, André (2013). Les Alpes Grées et Poenines à l'époque romaine [The Graian and Poenine Alps in Roman times] (Fransızca). Nîmes, France: Nombre 7. ss. 35, 50-51. ISBN 978-2-36832-032-7.
^ ^a ^b ^c ^d Wiblé 1998, ss. 188–189.
^ Ossenkop, Christina; Winkelmann, Otto (2018). Manuel des frontières linguistiques dans la Romania. Walter de Gruyter. s. 127. ISBN 978-3-11-039485-6.
^ Gottlieb, Gunther (1989). Raumordnung im Römischen Reich: zur regionalen Gliederung in den gallischen Provinzen, in Rätien, Noricum und Pannonien. E. Vögel. s. 75. ISBN 978-3-925355-13-4.
^ Bérard 1995, s. 348.
^ Hunt, Patrick (1998). "Summus Poeninus on the Grand St Bernard Pass". Journal of Roman Archaeology. 11: 265-274. doi:10.1017/S104775940001730X. ISSN 1047-7594.
^ Livius, Ab urbe condita, 21:38.
^ Appolonia, Lorenzo (2008). Alpis Poenina - Grand Saint-Bernard: une voie à travers l'Europe. Projet Interreg IIIA. ss. 24-25.
^ Wooding, Jonathan (2020). Prophecy, Fate and Memory in the Early Medieval Celtic World. Sydney University Press. ss. 19-25. ISBN 978-1-74332-695-4.
^ Delamarre, Xavier (2019). Dictionnaire des thèmes nominaux du gaulois. Ab-/Iχs(o)-. 1. Les Cents Chemins. s. 370. ISBN 978-1-7980-5040-8.
^ Barruol 1969, s. 184.
^ ^a ^b ^c Wiblé 1998, ss. 186–187.
^ ^a ^b ^c Frei-Stolba 2014.
^ ^a ^b Frei-Stolba 2014: "Ebenfalls unter Claudius wurde die V. von der Provinz Raetia et Vindolicia getrennt und wohl gleichzeitig unter einem gemeinsamen Statthalter mit den Alpes Graiae (auch Alpes Atrectianae) zu den Alpes Graiae et Poeninae vereint."
^ Carrié, Jean-Michel (1998). Les Gouverneurs de province dans l'antiquité tardive. Brepols. s. 181. ISBN 978-2-503-50627-2. This name first appears under Septimius Severus but could have been the province's official name as early as Claudius
^ Levick, Barbara (2012). Claudius. Routledge. s. 167. ISBN 978-1-135-10771-0.
^ Pellegrino, Frida (2020). The Urbanisation of the North-Western Provinces of the Roman Empire. Archaeopress. s. 63. ISBN 978-1-78969-775-9. 18 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Haziran 2026.
^ Wiblé 1998, ss. 186–188.

Başlıca kaynaklar

Livy (2019). History of Rome. Loeb Classical Library. Yardley, J. C. tarafından çevrildi. Harvard University Press. ISBN 978-0674992566.
Tacitus (1925). Histories. Loeb Classical Library. Moore, Clifford H. tarafından çevrildi. Harvard University Press. ISBN 978-0674991231.

Bibliyografya

Barruol, Guy (1969). Les Peuples préromains du Sud-Est de la Gaule: étude de géographie historique. E. de Boccard. OCLC 3279201.
Bérard, François (1995). "Un nouveau procurateur à Aime en Tarentaise: Savoie" (PDF). Gallia. 52: 343-358. doi:10.3406/galia.1995.3157. ISSN 0016-4119. JSTOR 43599248. 9 Haziran 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)9 Haziran 2026.
Frei-Stolba, Regula (2014). "Vallis Poenina". Historisches Lexikon der Schweiz. 10 Şubat 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi9 Haziran 2026.
Graßl, Herbert (2006). "Alpes Graiae". Brill's New Pauly. doi:10.1163/1574-9347_bnp_e116380.
Wiblé, François (1998). "Deux procurateurs du Valais et l'organisation des districts alpins". Antiquité Tardive. 6: 181-191. doi:10.1484/J.AT.2.300882. ISSN 1250-7334.

İtalya
praetoria idaresi

Doğu
praetoria idaresi

¹ Sonraları Septem Provinciae oldu
² 534 yılında Bizans İmparatorluğu tarafından yeniden fethedilmesinin ardından ayrı bir Afrika Prefektörlüğü olarak yeniden kuruldu
³ Sonraları Dioecesis Illyricum oldu
⁴ 536 yılında Quaestura exercitus bünyesine dâhil edildi
⁵ I. Justinianus'un 534-536 yılları arasındaki idari yeniden yapılanmasından etkilendi (sınırları yeniden çizildi, adı değişti ya da lağvedildi)

[1] Hornblower, Simon; Spawforth, Antony; Eidinow, Esther (29 Mart 2012). The Oxford Classical Dictionary (İngilizce). OUP Oxford. ISBN 978-0-19-954556-8.

[FOOTNOTEGraßl2006-2] Graßl 2006.

[3] Puéjean, André (2013). Les Alpes Grées et Poenines à l'époque romaine [The Graian and Poenine Alps in Roman times] (Fransızca). Nîmes, France: Nombre 7. ss. 35, 50-51. ISBN 978-2-36832-032-7.

[FOOTNOTEWiblé1998188–189-4] Wiblé 1998, ss. 188–189.

[OssenkopWinkelmann-5] Ossenkop, Christina; Winkelmann, Otto (2018). Manuel des frontières linguistiques dans la Romania. Walter de Gruyter. s. 127. ISBN 978-3-11-039485-6.

[6] Gottlieb, Gunther (1989). Raumordnung im Römischen Reich: zur regionalen Gliederung in den gallischen Provinzen, in Rätien, Noricum und Pannonien. E. Vögel. s. 75. ISBN 978-3-925355-13-4.

[FOOTNOTEBérard1995348-7] Bérard 1995, s. 348.

[8] Hunt, Patrick (1998). "Summus Poeninus on the Grand St Bernard Pass". Journal of Roman Archaeology. 11: 265-274. doi:10.1017/S104775940001730X. ISSN 1047-7594.

[9] Livius, Ab urbe condita, 21:38.

[10] Appolonia, Lorenzo (2008). Alpis Poenina - Grand Saint-Bernard: une voie à travers l'Europe. Projet Interreg IIIA. ss. 24-25.

[11] Wooding, Jonathan (2020). Prophecy, Fate and Memory in the Early Medieval Celtic World. Sydney University Press. ss. 19-25. ISBN 978-1-74332-695-4.

[12] Delamarre, Xavier (2019). Dictionnaire des thèmes nominaux du gaulois. Ab-/Iχs(o)-. 1. Les Cents Chemins. s. 370. ISBN 978-1-7980-5040-8.

[FOOTNOTEBarruol1969184-13] Barruol 1969, s. 184.

[FOOTNOTEWiblé1998186–187-14] Wiblé 1998, ss. 186–187.

[FOOTNOTEFrei-Stolba2014-15] Frei-Stolba 2014.

[:0-16] Frei-Stolba 2014: "Ebenfalls unter Claudius wurde die V. von der Provinz Raetia et Vindolicia getrennt und wohl gleichzeitig unter einem gemeinsamen Statthalter mit den Alpes Graiae (auch Alpes Atrectianae) zu den Alpes Graiae et Poeninae vereint."

[17] Carrié, Jean-Michel (1998). Les Gouverneurs de province dans l'antiquité tardive. Brepols. s. 181. ISBN 978-2-503-50627-2. This name first appears under Septimius Severus but could have been the province's official name as early as Claudius

[18] Levick, Barbara (2012). Claudius. Routledge. s. 167. ISBN 978-1-135-10771-0.

[19] Pellegrino, Frida (2020). The Urbanisation of the North-Western Provinces of the Roman Empire. Archaeopress. s. 63. ISBN 978-1-78969-775-9. 18 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Haziran 2026.

[FOOTNOTEWiblé1998186–188-20] Wiblé 1998, ss. 186–188.