I. Justinianus (h.  527-565) döneminde Bizans darphaneleri ve konumları

Doğu Roma ya da Bizans İmparatorluğu, tarihi boyunca (330-1453) birçok darphane kurmuş ve işletmiştir. Başkent Konstantinopolis'teki ana imparatorluk darphanesinin yanı sıra, özellikle 6. yüzyılda diğer kent merkezlerinde de çeşitli eyalet darphaneleri faaliyet göstermiştir. 7. yüzyılın ortalarına gelindiğinde Siraküza dışındaki eyalet darphanelerinin çoğu ya kapatılmış ya da istilalar sonucunda kaybedilmiş durumdaydı. Siraküza'nın 878 yılında kaybedilmesinin ardından Konstantinopolis, 11. yüzyılın sonlarına kadar altın ve gümüş sikke basan tek darphane olarak kaldı. Bu dönemde, büyük eyalet darphaneleri yeniden ortaya çıkmaya başladı. 12. ve 14. yüzyıllar arasında ise hem imparatorluk darphaneleri hem de Bizans dünyasının parçalanmasıyla ortaya çıkan özerk yerel yöneticilere ait darphaneler faaliyet gösterdi. Konstantinopolis ile bağımsız Trabzon İmparatorluğu'nun başkenti Trabzon, 15. yüzyılın ortalarında Osmanlılar tarafından fethedilinceye kadar darphane faaliyetlerini sürdürdü.

Tarihi

Roma İmparatorluğu'nun darphane sistemi, 3. yüzyılın sonlarında Diocletianus (h.  284-305) tarafından yeniden düzenlenerek merkezileştirildi. 5. yüzyılda Batı Roma İmparatorluğu'nun çöküşüyle sistem büyük ölçüde dağıldı. Doğu'da ise I. Anastasius'un 498 yılında gerçekleştirdiği para reformu, Bizans para sisteminin başlangıcı kabul edilmektedir.

I. Justinianus (h.  527-565) döneminde İtalya, Kuzey Afrika ve İspanya'nın bir bölümünün yeniden ele geçirilmesiyle darphane sayısı önemli ölçüde arttı ve en fazla on dört darphane aynı anda faaliyet gösterdi. Bunların büyük bölümü bakır sikke basarken, gümüş sikke başlıca Ravenna ve Kartaca'da, altın sikke ise Katanya, Selanik ve Konstantinopolis'te basıldı.

7. yüzyıldaki Bizans-Sasani Savaşı, Slav akınları ve Müslüman fetihleri sonucunda eyalet darphanelerinin büyük kısmı kapatıldı. 628/629 yılında Herakleios (h.  610-641), İskenderiye dışındaki tüm doğu eyalet darphanelerini kapattı. Batı'da ise darphaneler zamanla diğer devletlerin eline geçti. Dolayısıyla 9. yüzyıla gelindiğinde, yalnızca Siraküza darphanesi faaliyetlerini sürdürmekteydi.

Siraküza'nın 878 yılında kaybedilmesinin ardından Konstantinopolis, 11. yüzyılın sonlarına kadar altın ve gümüş sikke basan tek darphane oldu. Daha sonraki yüzyıllarda Selanik başta olmak üzere bazı eyalet darphaneleri yeniden açıldıysa da, Konstantinopolis Bizans'ın başlıca darphanesi olmayı sürdürdü.

Liste

Aşağıdaki listede kalın yazılanlar başlıca darphaneleri göstermektedir.

Konum Etkin olduğu dönem Darphane işareti Notlar
Adrianopolis 1354-1356 Ortak imparator Matheos'un Trakya üzerindeki hâkimiyeti (1347-1357) sırasında darphane olarak faaliyet gösterdi. Dimetoka alternatif darphane yeri olarak öne sürülmektedir.
İskenderun 609-610 ΑΛΕΞΑΝΔ Herakleios'un Phocas'a karşı başlattığı isyan sırasında (609-610) faaliyetteydi.
İskenderiye y. 525-646 ΑΛΕΞ, ΑΛΞΟΒ Diocletianus'tan (h. 284-305) önce kurulmuş olup Mısır Dioecesisi'nin darphanesi olarak Zeno (h. 475-491) dönemine kadar faaliyet gösterdi. Yaklaşık 525 yılında yeniden açıldı ve 642'de kentin Araplar tarafından ele geçirilmesine kadar faaliyette kaldı. 645-646 yıllarında Bizans'ın kenti kısa süreliğine geri alması sırasında yeniden faaliyet gösterdi.
Antakya y. 512-610 ΑΝ, ΑΝΤΙΚ, ΑΝΤΧ; THUP, THEUP, THEUPO, ΘVΠOΛS Diocletianus'tan önce kurulmuş olup Doğu Dioecesisi'nin darphanesi olarak Zeno dönemine kadar faaliyet gösterdi. I. Anastasius tarafından yeniden açıldı. 526 Antakya Depremi'nin ardından kentin adı Theoupolis ("Tanrı'nın Şehri") olarak değiştirildi. 610'dan sonraya ait sikkeler bilinmemekle birlikte darphanenin, muhtemelen Kudüs'e taşındığı düşünülmektedir.
Arta y. 1204-1271 Epir Despotluğu'nun başlıca darphanesiydi. Atıf kesin olmamakla birlikte, Arta'nın Epir'in başkenti olması nedeniyle kuvvetle muhtemel kabul edilmektedir.
Kartaca 533-y. 695 CAR, KAR, KART, CT, CRTG, KRTG Yaklaşık 296 yılında Diocletianus tarafından kuruldu. Ancak 307'de kapatıldı. Daha sonra Vandallar tarafından yeni bir darphane kuruldu ve 533'te Bizanslılar tarafından devralındı. 610-695 yılları arasında kendine özgü, kompakt ve küresel biçimli soliduslar bastı. Yaklaşık 695 yılında Arap fetihleri tehdidi nedeniyle Sardinya'ya taşınana kadar faaliyetlerini sürdürdü.
Cartagena y. 560-624 Yaklaşık 624 yılında Güney İspanya'daki son Bizans kalelerinin Vizigotlar tarafından ele geçirilmesine kadar faaliyetlerini sürdürdü.
Katanya y. 582-629 CAT 582/583 yılında kuruldu. Darphanede basıldığı bilinen son sikkeler 628/629 yılına tarihlendirilmektedir.
Hersonisos 6. yy - 9.yy
11. yy başları 		ΧΕΡCWΝΟC, ΧΕΡCΟΝΟC, I. Justinianus, Mauricius ve I. Basileios'tan II. Basileios dönemine kadar etkindi.
Salamis y. 610-629 ΚΥΠΡΟV, ΚΥΠΡΕ, KYΠΡ, CΠΡ Herakleios'un isyanı sırasında ve 626-629 yılları arasında, başlıca askerî ihtiyaçları karşılamak amacıyla faaliyet gösterdi.
Konstantin y. 540-593 CON Yalnızca aralıklı olarak faaliyette bulundu. Ancak günümüzde bu darphaneye yapılan atıf genel olarak kabul görmemektedir.
Konstantinopolis 330-1204
1261-1453 		CON, CONOB, CONOS, COB 1204-1261 yılları arasında Latin İmparatorluğu'nun darphanesi olarak hizmet verdiği dönem dışında, Bizans İmparatorluğu'nun başlıca darphanesi olarak faaliyet gösterdi.
Kizikos 518-629 KYZ, KY Diocletianus'tan önce de faaliyette olsa da onun döneminde Asya Dioecesisi'nin darphanesi hâline getirildi. I. Anastasius tarafından yeniden açıldı. Bizans-Sasani Savaşı (602-608) sebebiyle 614/615-625/626 yılları arasında kesintiye uğradı. Bu kesinti dışında 629/630 yılına kadar faaliyet gösterdi.
İsaurya y. 617-619 ISAYR Bizans-Sasani Savaşı (602-608) sırasında askerî ihtiyaçları karşılamak amacıyla kuruldu. 617 yılında Seleukeia'dan buraya taşındı ve muhtemelen Sasani ilerleyişi nedeniyle kısa süre sonra kapatıldı.
Kudüs 608-614/615 ΙΠ, ΙΧ, IEΡOCO, XC NIKA 608/609 yılında, Herakleios'un isyanı sırasında Phocas yanlıları tarafından, muhtemelen Antakya darphanesinin buraya taşınmasıyla kuruldu. 614/615 yılında kentin Sasani İmparatorluğu tarafından ele geçirilmesine kadar faaliyet gösterdi.
Magnesia 1214-1261 İznik darphanesinin buraya taşınmasının ardından İznik İmparatorluğu'nun başlıca darphanesi ve hazinesi oldu.
Napoli y. 661-830/840 NE Yaklaşık 661/662 yılında dux'un merkezi hâline gelmesinden sonra, IV. Konstantinos döneminden Theofilos dönemine kadar faaliyet gösterdi. Bu süreçte dux giderek bağımsızlaştı ve darphane, fiilen imparatorluk denetiminin dışında kaldı.
Nikaea y. 1208-1214 Magnesia'ya taşınana kadar İznik İmparatorluğu'nun başlıca darphanesiydi. Darphanenin taşınmasının nedeni muhtemelen hem Bitinya'daki Latin topraklarına yakınlığı hem de İznik imparatorlarının gözde ikametgâhı olan Nymphaion'a daha yakın olma isteğiydi.
Nikomedia 498-627 NIK, NIKO, NIC, NIKM, NIKOMI, NI Yaklaşık 294 yılında Diocletianus tarafından Pontus Dioecesisi için kuruldu. 5. yüzyılın sonlarına kadar faaliyet gösterdi. Yaklaşık 498 yılında I. Anastasius tarafından yeniden açıldı ve Bizans-Sasani Savaşı (602-608) nedeniyle 617/618-625/626 yılları arasındaki kesinti dışında 629/630 yılına kadar etkin kaldı.
Lefkoşa 1184-1191 Gaspçı Kıbrıslı İsaakios Komnenos'un başlıca darphanesiydi. Ayrıca Kıbrıs adasında başka darphaneler de kurulmuştur.
Perugia 552/553 P Bu darphaneye yapılan atıf varsayımsaldır. Günümüzde ise bu görüş genel olarak kabul görmemektedir.
Alaşehir 1188-1189
14. yüzyıl 		ΦΛΔΦ İlk sikkeler, 1188-1189 yıllarında kısa süreliğine tahtı ele geçiren Theodoros Mangaphas döneminde basıldı. Üzerinde ΦΛΔΦ darphane işareti bulunan 13. yüzyıl sikkeleri de, 1390'daki düşüşüne kadar Türk topraklarıyla çevrili bir Bizans eksklavı olan Filadelfiya'ya atfedilmektedir.
Filibe 1092 ve sonraki birkaç yıl I. Aleksios Komnenos'un para reformlarının ilk yıllarında faaliyetteydi.
Ravenna y. 540-8. yüzyıl başları RAV, RA, RAB, RAVEN, RAVENNA 540 yılında Belisarius tarafından ele geçirilmesinden, 751'de Ravenna Eksarhlığı'nın Lombardlar Krallığı tarafından ele geçirilmesine kadar faaliyet gösterdi.
Rodos y. 1225-1307 Yakın tarihli arkeolojik bulgulara göre darphane, en geç 13. yüzyılın başlarında, muhtemelen ise yaklaşık 1225 yılından itibaren faaliyetteydi. En erken tarihlenebilen sikkeler, önce Leo Gabalas, ardından kardeşi İoannis Gabalas'ın adlarını taşıyan sikkeler ortaya çıkmadan önce basılan iki anonim taklit bakır sikke serisidir. Her iki kardeş de Rodos ve çevresindeki adacıkların bağımsız hükümdarlarıydı. Darphane, II. Andronikos ile ortak imparator IX. Mihail döneminde basılan son imparatorluk sikkelerine kadar faaliyette kaldı (y. 1304/1307). Hospitalier Tarikatı'nın Rodos'u ele geçirmesinin ardından, adanın yeni hâkimleri tarafından işletilmeye devam edildi.
Roma y. 540-750 ROM, ROMA, ROMOB, Kuramsal olarak, Roma ile Papa'nın yaklaşık 751 yılında Bizans egemenliğinden ayrılmasına kadar faaliyette kaldı. 7. yüzyıldan itibaren fiilen papalığın denetimi altındaydı.
Salona y. 535 ve sonrası Darphanenin Salona'da bulunduğu muhtemel olmakla birlikte kesin değildir. Yalnızca I. Justinianus döneminde faaliyet göstermiştir.
Sardinya y. 695-717 sonrası S Muhtemelen Cagliari'de, yaklaşık 695 yılında Kartaca darphanesinin buraya taşınmasıyla kuruldu. III. Leon dönemine kadar etkin olduğu bilinmektedir.
Silifke 615-617 SELISU, SEL Bizans-Sasani Savaşı (602-628) sırasında askerî ihtiyaçları karşılamak amacıyla kuruldu. 617 yılında darphane İsaura'ya taşındı.
Siraküza 633/644 sonrası-878 SECILIA, CVΡΑΚΟVCI Yaklaşık 643/644 yılından 878 yılında Araplar tarafından ele geçirilmesine kadar faaliyet gösterdi. Zaman zaman Katanya darphanesi tarafından da desteklendi. Bundan önce ise Konstantinopolis'te basılan sikkeler adaya gönderiliyor ve burada SC[L] darphane işaretiyle damgalanıyordu.
İstefe 12. yüzyılın ikinci yarısı Bu darphaneye yapılan atıf varsayımsaldır. Hellas ve Peloponez themaları için yarım tetarteron basmak amacıyla kurulduğu düşünülen darphanenin alternatif yerleri olarak Korint ve Atina da önerilmiştir. Darphane, sağlam biçimde I. Manuil döneminden II. İsaakios'un ilk hükümdarlığına kadar belgelenmiş olmakla birlikte, yaklaşık 1092 yılında kurulmuş olabileceği de ileri sürülmektedir.
Selanik 330-629/630
11. yüzyıl sonları-14.yüzyıl ortaları 		TES, ΘΕC, ΘΕS, THESSOB, TESOB, THSOB Diocletianus'tan önce faaliyetteydi ve onun tarafından Moesia Dioecesisi'nin darphanesi hâline getirildi. Daha sonra Makedonya Dioecesisi ile Illyricum praetoria idaresi'nin başlıca darphanesi olarak 629/630 yılına kadar faaliyet gösterdi. I. Aleksios tarafından yeniden faaliyete geçirildi. 1204-1224 yılları arasında Selanik Krallığı'nın, 1224'ten İznik İmparatorluğu'nun 1246'a kadar ise Selanik İmparatorluğu'nun darphanesi olarak hizmet verdi. Son tanımlanabilen sikkeler 1369-1387 yıllarına tarihlenmektedir.
Trabzon 11. yüzyıl sonları-12.yüzyıl ortaları
y. 1230-1461 		11. yüzyılın sonları ile 12. yüzyılın başlarında, Haldiya'nın yarı bağımsız yöneticileri olan Gabras ailesi adına yerel sikkeler bastı. I. Andronikos döneminden itibaren ise Trabzon İmparatorluğu'nun (1204-1461) darphanesi olarak faaliyet gösterdi.

Kaynakça

Özel
  1. ^ a b c Kazhdan 1991, ss. 1376-1377.
  2. ^ Hendy 1985, s. 378-380.
  3. ^ Hendy 1985, s. 380-394.
  4. ^ Hendy 1985, s. 395-398.
  5. ^ Sear, Bendall & O'Hara 1987, s. 19.
  6. ^ Hendy 1989, s. 89.
  7. ^ Grierson 1999, s. 5.
  8. ^ Hendy 1985, s. 415.
  9. ^ Sear, Bendall & O'Hara 1987, ss. 19-21.
  10. ^ Grierson 1999, s. 6.
  11. ^ Sear, Bendall & O'Hara 1987, s. 21.
  12. ^ Hendy 1985, ss. 446-447.
  13. ^ a b c d e f g h i j k l Sear, Bendall & O'Hara 1987, ss. 19,22.
  14. ^ a b Hendy 1985, ss. 378,397.
  15. ^ a b c d e Sear, Bendall & O'Hara 1987, s. 22.
  16. ^ a b c Hendy 1985, s. 416.
  17. ^ Hendy 1985, ss. 445,523-524.
  18. ^ a b Hendy 1985, ss. 379-381.
  19. ^ Hendy 1985, ss. 399,422.
  20. ^ a b Hendy 1985, s. 405.
  21. ^ Hendy 1985, ss. 406-407,418.
  22. ^ a b c d e Sear, Bendall & O'Hara 1987, ss. 19,21-22.
  23. ^ a b Hendy 1985, ss. 415-416.
  24. ^ a b Hendy 1985, s. 406.
  25. ^ Hendy 1985, ss. 378-379,381.
  26. ^ a b c d Sear, Bendall & O'Hara 1987, ss. 21-22.
  27. ^ Hendy 1985, ss. 443-444.
  28. ^ Hendy 1985, ss. 421-423.
  29. ^ Hendy 1985, ss. 443-445.
  30. ^ Hendy 1985, ss. 415-418.
  31. ^ a b Hendy 1985, s. 438.
  32. ^ Hendy 1985, ss. 438-439.
  33. ^ Hendy 1985, s. 446.
  34. ^ Hendy 1985, ss. 434-435.
  35. ^ Hendy 1985, s. 422.
  36. ^ Hendy 1985, s. 525.
  37. ^ Hendy 1985, ss. 422-423.
  38. ^ Hendy 1985, ss. 422,424.
  39. ^ Hendy 1985, ss. 418-419,421-423.
  40. ^ Hendy 1985, ss. 435,437.
  41. ^ Hendy 1985, ss. 379-380,400,417.
  42. ^ Hendy 1985, ss. 446,523-524.
  43. ^ Hendy 1985, ss. 445,522-523.
Genel
Taşra
Diplomasi
  • Anlaşmalar
  • Diplomatlar
Donanma
SanatEkonomiEdebiyatGünlük hayatBilim ve eğitim