| Muktefî المقتفي لأمر الله | ||
|---|---|---|
| Halife Emîrü'l-mü'minîn | ||
| 31. Abbâsî Halifesi Bağdat Abbâsî Halifesi | ||
| Hüküm süresi | 17 Eylül 1136 - 12 Mart 1160 | |
| Önce gelen | Râşid | |
| Sonra gelen | Müstencid | |
| Doğum | 9 Nisan 1096(1096-04-09) Bağdat, Abbasi Halifeliği | |
| Ölüm | 12 Mart 1160 (63 yaşında) Bağdat, Abbasi Halifeliği | |
| Defin | Bağdat | |
| Eş(ler)i | Fâtıma Hatun | |
| Çocuk(lar)ı | Müstencid | |
| ||
| Hanedan | Abbâsî Hanedanı | |
| Babası | Müstazhir | |
| Dini | Sünni İslam |
Muktefî (Tam künyesiyle: Ebu Abdullah Muhammed bin Ahmed el-Mustazhir (Arapça: أبو عبد الله محمد بن أحمد المستظهر) ya da Muktefi li-Emrullah (Arapça: المقتفي لأمر الله), (9 Nisan 1096 – 12 Mart 1160), 1136 - 1160 yılları arasında Bağdat'ta hüküm süren otuz birinci Abbâsî halifesidir.
Halife olmadan altı gün önce gördüğü rüyasında Muhammed peygamberin ona halife olacağını, kendisine tâbi olmasını ve onun yolundan gitmesini söylediği, halife olmasıyla da tâbi olan manasına gelen el-Muktefî lakabı verildiği rivayet edilmektedir.
Erken yaşamı ve halifelik öncesi
Muktefî, 9 Nisan 1096'da Abbasi halifesi Müstazhir'in (hd. 1094-1118) oğlu olarak Ebu Abdullah Muhammed adıyla dünyaya geldi. Annesi Aşin, Suriye'den bir cariyeydi. Babasının ölümünden sonra üvey kardeşi Müsterşid (hd. 1118–1135) 6 Ağustos 1118'de halife oldu. Müsterşid on altı yıl halife olarak hüküm sürdü, halifeliğinin son üç yılı Büyük Selçuklu sultanı Mesud'a karşı mücadele ve savaş içinde geçti. Şam kuşatmasından kısa bir süre sonra Müsterşid, Selçukluların Irak atabeyi Mesud'a karşı bir sefer başlattı. İki ordu Hamedan yakınlarında karşılaştı. Askerleri tarafından ihanete uğrayan halife Müsterşid esir alındı ve bir daha Abbasi sarayından savaş için çıkmayacağına dair söz vermesi üzerine affedildi. Ancak Selçuklu atabeyinin yokluğunda Kur'an okurken öldürüldü. Tahmine göre, halifeye karşı hiçbir sevgisi olmayan Haşhaşilerin bir elçisi tarafından öldürülmüştü. Modern tarihçiler, dönemin en önemli iki tarihçisi Ali İbnü'l-Esîr ve İbnü'l-Cevzî bu konuda herhangi bir görüş belirtmemiş olsalar da, halifenin öldürülmesinin Selçukluların Irak atabeyi Mesud'un emriyle olduğu görüşü bulunmaktadır.
Öldürülen halife Müsterşid'in yerine 29 Ağustos 1135'te oğlu ve veliahtı Râşid geçti. O da babası Müsterşid gibi, askeri olarak Selçuklulardan bağımsız kendi ordusunu kurma girişiminde bulundu. Yani halife Râşid, babasının öldürülmesinin intikamını almaması için bir bağışlama talep etmek üzere gelen Selçukluların Irak kolu Sultanı Gıyaseddin Mesud'un elçisine hakaret etti, Bağdat halkını Selçuklu sarayını yağmalamaya kışkırttı ve daha sonra Dubais bin Sadaka'nın öldürülmesi nedeniyle Selçuklu sultanına düşman olan Zengi'yi destekleyerek Selçuklulara düşman bir sultanlık kurdurttu. Irak Selçuklu sultanı Mesud, kendisine karşı isyana kalkışan Bağdat'a ordusuyla hızlıca gelerek şehri kuşattı. Nehir ve kanallarıyla iyi savunması olan Bağdat şehri Selçuklu saldırısına direndi. Ancak sonunda halife Râşid ve Zengi, başarı umudunu yitirerek Musul'a kaçtılar. Irak Selçuklular atabeyi Mesud, Bağdat'ta yetkiyi tekrar eline aldı ve halifeyi görevden aldı. Yerine üvey kardeşi Muktefi yeni halife olarak tahta geçti. Eski halife Râşid, Haziran 1138'de dört Nizari İsmailî (Haşhaşi) tarafından suikaste uğradığı İsfahan'a kaçtı. Bu olay Alamut'ta bir hafta boyunca kutlandı.
Halifeliği
Muktefi, 17 Eylül 1136'da halife ilan edildi. Muktefi, Büyük Selçukluların kendi aralarındaki çekişmelerinden faydalanarak Bağdat üzerindeki kontrolünü güvence altına almayı başardı ve yavaş yavaş Irak'ın büyük bir bölümünü de egemenliği altına aldı.
1148'de Irak Selçukluları Sultanı Mesud'a isyan eden ve Bağdat'a doğru ilerleyen bir grup Selçuklu gücünü başarıyla püskürttü. Bazı kaynaklara göre ertesi yıl benzer bir girişim daha yaşandı ve bu girişim de halifenin birlikleri tarafından püskürtüldü. Selçuklu Sultanı Muhammed Tapar'ın kızı Fâtıma Hatun ile evlendi. Mesud'un Ekim 1152'deki ölümünden ve Selçuklular arasında sultanlık için çıkan mücadeleden sonra Muktefi, Irak Selçuklu sultanlığı iç işlerinde aktif bir rol oynadı. Irak Selçuklu Sultanı Mesud'un ölümünden sonraki aylarda Vasit ve Hille'yi ele geçirdi. Selçuklu taht kavgasında, Mesud'un yeğeni Muhammed'e karşı Mesud'un kardeşi Süleyman Şah'ı destekledi ve ondan Irak'a müdahale etmeyeceğine dair söz aldı.
Selçukluların Irak emiri Muhammed, Süleyman Şah'ı yendikten sonra Selçuklular Bağdat'a doğru ilerledi. Halife Muktefi, şehrin doğu mahallesine kaçtı ve 1157'de Bağdat Selçuklu kuşatmasını başladı. Kuşatma, Emir Muhammed'in Hamedan'da III. Melik Şah'ın isyanıyla karşı karşıya kalmasıyla kaldırıldı ve zamanla Muktafi, Emir Muhammed ile iyi ilişkilerini yeniden kurdu. Son yıllarında Muktafi, Tikrit'e iki kez başarısız bir saldırı düzenledi, ancak Lihf kasabasını ele geçirdi.
Avnuddin bin Hübeyre, halifenin veziri olarak atandı ve 27 Mart 1165'te ölümüne kadar on altı yıl bu görevi sürdürdü. Rakipleri tarafından özel hekimininin zehirlemesi ile ölmüştür.
Halifeliği sırasında Haçlı Seferleri bütün şiddetiyle devam ediyordu ve Musul atabeyi ve Zengiler hanedanının kurucusu Zengi, cesur bir savaşçı olarak büyük bir üne kavuştu. Bir ara zor durumda kalan Zengi, Bağdat'tan yardım istedi. Sultan ve halife buna karşılık 20.000 adam gönderdi. Ancak gerçekte ne Selçukluların, ne halifenin, ne de emirlerinin Haçlılara karşı savaşma konusunda herhangi bir hevesi yoktu.
Muktafi, çağdaş Müslüman tarihçiler tarafından erdemli, yetenekli ve cesur olarak övülmektedir. Yirmi beş yıllık halifeliği boyunca Irak ve Suriye genelinde düşmanlara karşı birçok küçük sefer düzenledi.
Muktafi'nin 1139'da Nestorian patriği İİİ. Abdişo'ya verdiği koruma fermanı, 1926'da Asur bilgini Alfonse Mingana tarafından yayınlandı.
Ayrıca bakınız
Kaynakça
- ^ a b c d e f g h i j k Zetterstéen 1993, s. 543.
- ^ Kaya Tan, Pınar (2022). "Tecâribü's-Selef'e Göre Irak Selçukluları ve Abbâsî Hilâfeti Arasındaki İlişkiler". Şarkiyat Mecmuası - Journal of Oriental Studies, 40. DergiPark. ss. 215-233. 21 Mart 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi21 Mart 2026.
- ^ الدكتور, عبد القادر بوباية ،الأستاذ (2009). الاكتفاء في اخبار الخلفاء 1–2 ج2. Dar Al Kotob Al Ilmiyah دار الكتب العلمية. ss. 487, 492.
- ^ Amin Maalouf (15 Temmuz 2012). The Crusades Through Arab Eyes. Saqi. s. 81. ISBN 978-0-86356-848-0.
- ^ Daftary, Farhad (1992). The Isma'ilis: Their History and Doctrines (İngilizce). Cambridge University Press. s. 384. ISBN 978-0-521-42974-0.
- ^ ABDÜLKERİM ÖZAYDIN, "MUKTEFÎ-LİEMRİLLÂH", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/muktefi-liemrillah (06.06.2026).
- ^ Makdisi 1971, ss. 802–803.
- ^ Mingana, A. (1926). "A Charter of Protection Granted to the Nestorian Church in AD 1138 by Muktafi II, Caliph of Baghdad". Bulletin of the John Rylands Library. 10 (1): 126-133. doi:10.7227/BJRL.10.1.6.
Dış bağlantılar
- Hitti, Philip H. (çev. Salih Tuğ), (1968) Siyasi ve Kültürel İslam Tarihi (IV Cilt), İstanbul:Boğaziçi Yayınları.
- Üçok, Bahriye (1979) İslam Tarihi Emeviler-Abbasiler, Devlet Kitapları, Ankara: Milli Eğitim Basımevi (1.Basım:1968)
- Muir, Wiiliam (1924), The Caliphate, its rise, decline and fall, Edinburgh:John Grant Selçuklular Himâyesi altında Bağdat'ta Abbasi Halifeleri17 Mayıs 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. 17 Mayıs 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce) (Erişim:1.4.2013)