Evrenos Gazi

Hayatı

Hacı Evrenos Bey veya Gazi Evrenos Bey, Osmanlı Devleti'nin kuruluş döneminde yaşamış önemli bir akıncı kumandanı ve aile önderidir. Kaynaklarda Evrenuz Bey olarak da anılan bu şahsiyetin ismi, Bizans tarihçileri tarafından Avrenezis veya Verenezis, Batılı tarihçiler tarafından ise Vrenez şeklinde kaydedilmiştir. Evrenos Bey, Balıkesir'de doğmuş ve 17 Kasım 1417 tarihinde bugün Yunanistan sınırları içinde kalan Vardar Yenicesi'nde vefat etmiştir. Asıl isminin Evren olduğu belirtilen komutanın, Orhan Gazi'nin oğlu Süleyman Paşa ile birlikte gerçekleştirdikleri Rumeli seferleri sırasında yerli halka gösterdiği adil davranışlar nedeniyle, eski Rumcada 'Bey' anlamına gelen 'os' ekini aldığı rivayet edilmektedir. Âşıkpaşazade'nin eserinde ismi Evrenuz olarak geçen komutanın adının, 'Evren' ve 'Uz' kelimelerinin birleşiminden oluştuğu düşünülmektedir. Evrenos Bey, 129 yaşına kadar yaşadığı belirtilen ve dört Osmanlı padişahına hizmet eden nadir komutanlardan biridir. Bu padişahlar sırasıyla Orhan Gazi, I. Murad, I. Bayezid ve I. Mehmed'dir.

Dönemi ve bağlam

Evrenos Bey'in kökeni hakkında çeşitli iddialar bulunmaktadır. Ailenin Karesi Beyliği'nden geldiği, Akkoyunlu Türklerinden olduğu veya Kıpçakların Uran kabilesine mensup bulunduğu yönünde görüşler mevcuttur. Stanford Shaw, Evrenos'un aslen Anadolu'da Bizanslı bir feodal prens olduğunu, Bursa'nın ele geçirilmesinin ardından Osmanlı hizmetine girdiğini ve İslam'ı kabul ettiğini öne sürmektedir. Joseph von Hammer-Purgstall ise Evrenos'u İslam'ı kabul etmiş Bizanslı bir Rum olarak değerlendirmektedir. Evrenos'un babasının isminin Pranko İsa Bey olması, kendisinin Sırp asıllı olabileceği ihtimalini de gündeme getirmektedir. İsa Bey'in ön adı, Dimetoka'nın altı kilometre doğusunda, Meriç Nehri yakınındaki Sırcık veya Kırcık adıyla anılan ve şimdiki adı Prangi olan kasabadan gelmektedir. 1302 ve 1361 yılları arasında Karesioğulları Beyliği'ne hizmet eden aile, Orhan Gazi'nin Karesi Beyliği'ni ilhak etmesi üzerine Pranko İsa Bey önderliğinde Osmanlı Devleti'nin hizmetine girmiştir. İsa Bey, şehzade Süleyman Gazi ile birlikte Rumeli fetihlerine katılmış ve bir akın sırasında Bulgaristan'ın Radovişte şehri civarında hayatını kaybetmiştir.

Tarihî önemi ve başarıları

Evrenos Bey ve oğulları, Mihaloğulları, Pehlivanoğulları, Malkoçoğulları, Turahanlıoğulları ve Körcümooğulları ile birlikte Osmanlı Devleti'nin ilk akıncı aileleri arasında yer almaktadır. Orhan Gazi'nin oğlu Süleyman Gazi'nin vefatından sonra Sultan I. Murad'ın hükümdar olup Rumeli'ye gelmesine kadarki dönemde, karşı saldırılar nedeniyle gerileyen Osmanlılar için oluşan tehlikeli durum, Evrenos Bey ile Hacı İlbey'in ciddi faaliyetleri sayesinde önlenmiştir. Sultan I. Murad Rumeli'ye geçtiğinde Evrenos Bey, Keşan ve İpsala'yı zapt etmiştir. Daha sonra Edirne üzerine yürüyen Türk kuvvetlerinin sol koluna tayin edilen Evrenos Bey, ileri fırlayarak doğu Makedonya'daki Sırp kuvvetlerinin Osmanlı ordusuna yapmaları muhtemel saldırıları önlemekle görevlendirilmiştir. Evrenos Bey, daha sonra Serez'de akıncı kumandanı olarak görülmektedir. İkinci defa zapt edilen Serez'i kendisine merkez edinen Evrenos, Makedonya'ya yaptığı akınlarla mühim şehir ve kasabaları ele geçirmiştir. Hayreddin Paşa ile birlikte Arnavutluk'ta Elbasan taraflarına ve daha batıya kadar ilerlemiştir. Bu harekâtların ardından hacca giden Evrenos Bey, dönüşte Birinci Kosova Muharebesi'nin yaşandığı günlere denk gelmiş ve tecrübelerinden yararlanılmıştır. Kosova Muharebesi'nden sonra Yıldırım'ın hükümdar olmasıyla Vodina ve Çitroz kasabalarını elde eden Evrenos Bey, 1390'dan itibaren beş-altı sene boyunca mütemadi olarak Arnavutluk'a akınlar düzenlemiştir. 1396 yılında Niğbolu Savaşı'nda ve Eflak seferinde bulunmuştur. Ankara Muharebesi'nden sonra şehzadeler arasındaki mücadelede Süleyman Çelebi'den sonra ihtiyarlığı nedeniyle bu gailelere karışmak istememiştir. Ancak Rumeli'de hükümdar olan Musa Çelebi'nin baskısı üzerine el altından I. Mehmed tarafını tutmuş ve Rumeli'deki harekât tarzı hakkında I. Mehmed'e yol göstermiştir. I. Mehmed'in planı üzere Rumeli'ye geçerek Sırp hududuna gelmesi üzerine diğer uçbeyleriyle beraber kendisine iltihak etmiştir.

Eserleri ve mirası

Evrenos Bey, hayli yaşlı olduğu halde Kasım 1417'de vefat etmiş ve Vardar Yenicesi'ndeki türbesine defnedilmiştir. Vardar Yenicesi'nde türbesinden başka cami, medrese ve imareti ile diğer bazı yerlerde hayırlı tesisleri bulunmaktadır. Tarihler, Sultan I. Murad'ın oğlu I. Bayezid'i evlendirdiği zaman Evrenos Bey'in düğün hediyesi olarak elbiselik kumaşların yanı sıra yüz genç erkek ve yüz genç kız köle ve cariye takdim ettiğini anlatmaktadır. Bu yüz köleden onunun elinde içi altın dolu altın tepsi, on kız cariye elinde ise yine içleri altınla dolu on altın tepsi bulunmaktaydı. Diğer sekseninin ellerinde de gümüş ibrik ve gümüş maşrapalar vardı. Bu anekdot, Osmanlı'nın daha ilk yüzyılında ulaştığı zenginlik derecesini ispatlaması bakımından önem taşımaktadır.

İlgili olaylar

Evrenos Bey'den sonra Osmanlı Devleti'nin hizmetinde Rumeli'de akıncı kumandanı olarak oğulları Evrenosoğlu Ali Bey ve Evrenosoğlu İsa Bey görülmektedir. Ali Bey, babasının yanında yetişmiş ve ondan sonra Rumeli'nin meşhur akıncı kumandanlarından biri olmuştur. II. Murad zamanında 1430'da Selanik'in zaptında hizmeti görülen Ali Bey, Macaristan'a ve Arnavutluk'a yaptığı müthiş akınlarla dikkati çekmiştir. Ali Bey, özellikle 1437'de yaptığı Macaristan akınından 70.000 esir ve hesapsız ganimet malıyla dönmüştür. Bundan sonra Belgrad'ı ilk defa kuşatmış ise de Haçlı Seferi'nin çıkması üzerine kuşatmayı kaldırmaya mecbur kalmıştır. İstanbul'un Fethi'nde ve 1462'de Fatih Sultan Mehmet zamanında Eflak seferinde bulunmuştur. Vefat tarihi belli olmayan Ali Bey'in kabri Vardar Yenicesi'ndedir. Dukas'ın ve ondan naklen Joseph von Hammer-Purgstall ve diğer bazı tarihçilerin, Fatih'in cülusunda boğdurttuğu kardeşinin Evrenosoğlu Ali Bey eliyle olduğunu ve ertesi gün de Ali Bey'i idam ettirdiği hakkında kayıtları yanlıştır. Zaten uç beyi olan Ali Bey'in 1462 Eflak seferinde bulunduğuna göre, bu şehzadeyi boğanın başka birisi olduğu açıktır. Evrenos Bey'in diğer oğlu İsa Bey de akıncı sancak beylerinden olup 1434 ve 1438 yıllarında Arnavutluk harekâtında ve 1443'te Haçlılarla yapılan Morava Muharebesi'nde bulunmuştur. İsa Bey, biraderi Ali Bey'den sonra vefat etmiş ve Vardar Yenicesi'ndeki türbesine gömülmüştür. İsa Bey'in de burada cami ve imareti bulunmaktadır. Daha sonra Ali Bey'in oğullarından Ahmet ve Evrenos Beyler ile Ahmed Bey'in oğulları Musa ve Süleyman Beyler sancak beyliği yaparak 16. yüzyıl başlarına kadar faal hizmet görmüşlerdir. Şemseddin künyeli Emir-i Kebir Evrenosoğlu Ahmed Bey'in 1498 tarihli vakfiyesinde Vardar Yenicesi'nde cami, medrese ve imaret yaptırdığı görülmektedir. Vakfına oğlu Musa Bey'i mütevelli olarak koymuştur. Ahmed Bey'in vefatı 1502 tarihinden evveldir. Evrenosoğulları ailesi, Rumeli'de Evlad-ı Fatihan teşkilatının başında olarak 19. yüzyıl ortalarına kadar gelmiştir. Evrenos ailesinin üyeleri, Gazi Ahmed Bey'in torununun oğlu Ahmed Bey'in, İslam peygamberi Muhammed'in kızı Fatma'nın soyundan gelen bir aile üyesi ile evlenmesi sonucunda Şerif unvanı almışlardır.

Haritada ve ilgili kayıtlar

• Türk Dünyası Haritası’nda göster
• Karesioğulları Beyliği (1297 – 1345)
• Osmanlı Devleti (yaklaşık 1299 – 1922)

Benzer / İlgili Türk büyükleri

Aynı alan, dönem, devlet ve bölgeye göre ilgili kayıtlar.