Hoca Ali Rıza

Hayatı

Hoca Ali Rıza, 1858 yılında İstanbul'un Üsküdar ilçesindeki Ahmediye Mahallesi'nde dünyaya geldi. Babası Süvari binbaşısı Mehmet Rüştü Bey, amatör bir hattat olarak tanınıyordu. Sanatçı, yedi yaşındayken babasını kaybetmiş ve hayatı boyunca Üsküdar'da yaşamaya devam etmiştir. Üsküdar Rüştiyesindeki eğitimini tamamladıktan sonra 1880 yılında Kuleli Askeri İdadisi'ne girmiştir. İdadide okuduğu dönemde, kendisi gibi resme meraklı olan birkaç arkadaşıyla birlikte devrin Askeri Mektepler Nazırı Edhem Paşa'ya bir arzuhal sunmuştur. Bu başvuru sonucunda okulda bir resimhane açılmasına öncülük edilmiş ve okula tayin edilen Mehmet Nuri Paşa'dan resim dersleri almıştır. Çalışmaları, ertesi yıl Sultan II. Abdülhamid tarafından Nişan-i Mecidi ile ödüllendirilmiştir. Bu teşvik üzerine tatil aylarını da resim yaparak geçiren sanatçı, Fransa'da eğitim görüp İstanbul'a dönen Miralay Süleyman Seyyid Bey'den ve o sırada İstanbul'da bulunan bir Fransız ressamdan da faydalanmıştır. Eğitimini Mekteb-i Harbiye-i Şahane'de sürdüren Hoca Ali Rıza, burada Osman Nuri Paşa'nın öğrencisi olmuştur. 1884 yılında Harbiye'nin Menşe-i Muallim programından Piyade Mülazım-ı Sani rütbesiyle mezun olmuş ve öğretmeni Osman Nuri Paşa'nın yardımcılığına atanmıştır. Öğrencilik yıllarındaki başarısı nedeniyle Napoli'ye resim eğitimi almak üzere gönderilmesi planlanmış ancak orada çıkan kolera salgını nedeniyle bu karardan vazgeçilmiştir.

Desen bilgisini, otururken dahi bir bardak, ayakkabı veya masa çizerek sürekli geliştirmiştir. Asker mekteplerindeki resim derslerine yardımcı olmak amacıyla otuz örnekli üç model albüm hazırlamıştır. Bu baskılı albümler, o devirdeki orta öğretim kurumlarına resim sanatının yayılmasında büyük bir rol oynamıştır. Sivil mektepler için de her birinde yirmi dört resim bulunan modeller hazırlamış ve bu albümler İstanbul'da basılmıştır. 1891 yılında Osmanlı Devleti'nin ilk başkentlerinde inceleme yapan bir heyete katılarak Türk-İslam eserlerine ait görünümleri defterlerine aktarmıştır. 1895'te Kolağası rütbesindeyken Yıldız Porselen Fabrikası'nda porselen tasarımları yapmıştır. Aynı yıl Fausto Zonaro ile tanışan sanatçı, 1897'de Değirmendere'de resim çalışmaları yürütmüştür. 1897'de Türk Yunan savaşını anlatan muharebe konulu resimler üzerinde çalışmıştır. 1903 yılında Mahmut Şevket Paşa'nın isteğiyle Eski Osmanlı kıyafetlerini kapsayan bir albüm çalışmasına katılmıştır. Aynı yıl Türk Esliha-i Atika Müzesi'nin kuruluşu için oluşturulan komisyonda görevlendirilmiştir. 1909 yılında Baş Ressam olarak başladığı Harbiye Matbaası'nda iki yıl süreyle çalışmıştır.

1910 yılında Şehzadegan sınıflarında hocalık yapan sanatçı, 1911'de sağlık durumunun bozulması üzerine Harbiye'den emekliliğini istemiştir. Kaymakam rütbesindeyken emekliye ayrılan Hoca Ali Rıza, Harbiye'den ayrıldıktan sonra geçimini sağlamak için çeşitli okullarda resim öğretmenliği yapmıştır. 1914'te İnas Sanayi-i Nefise Mektebi'nde peyzaj öğretmeni olarak görev almıştır. 1917'de Maarif Nezareti'ne bağlı Sanayi-i Nefise Encümeni azalığına seçilmiştir. 1918'de başladığı Çamlıca İnas Sultanisi'ndeki resim öğretmenliği üç yıl sürmüştür. 1921'de Üsküdar Kız Sanayi-i Mektebi'nde, 1929'da ise Sultanahmet Erkek Ameli Hayat Okulu'nda öğretmenlik yapmıştır. Türk resim sanatındaki en önemli eserlerini emeklilik yıllarında veren sanatçı, ekonomik sıkıntılar içinde olmasına rağmen yaptığı resimleri hiçbir zaman satmamıştır. Resimlerini yalnızca sevdiklerine hediye eden Hoca Ali Rıza, 20 Mart 1930'da Üsküdar'da vefat etmiştir. Sanatçının mezarı Karacaahmet'te bulunmaktadır.