İlteriş Kağan

Hayatı

İlteriş Kağan, öz adıyla Kutlug Beğ, İkinci Doğu Göktürk Kağanlığı'nın kurucusu olarak tarihe geçmiştir. İlteriş ünvanı, halkı ve devleti derleyip toplayan, bütünleştiren anlamına gelirken; Kutlug ismi eski Türkçede mesut, kutlu ve uğurlu anlamlarını taşımaktadır. İlk yılları hakkında yeterli kaynak bulunmamakla birlikte, bağımsızlık mücadelesinden önce 650 yılında Çinliler tarafından kurulan Yün-chung askerî valiliğine bağlı olarak boy reisliği yapmıştır. Dedesinin ve babasının kendisinden önce tudunluk makamında görev aldığı bilinmektedir.

Aşina Funian'ın 681 yılındaki başarısız ayaklanmasının ardından dağılan Göktürklerin bir kısmı Çogay-kuzı Dağı'na sığınmıştır. Kutlug, daha sonra Karakum Kalesi'ne geçerek burada hâkimiyet kuran Dokuz Oğuzların sürü ve atlarına yönelik akınlar düzenlemiş ve güç kazanarak kağanlığını ilan etmiştir. Devlet teşkilatını oluşturma sürecinde kardeşi Kapgan Kağan'ı şad, Tuo-hsi-fu'yu ise yabgu olarak tayin etmiştir.

Tarihî önemi ve başarıları

Tonyukuk'un tavsiyesiyle Çin, Kitan ve Oğuz ittifakı kurulmadan önce harekete geçen Kutlug Kağan, Ötüken'in fethi için askerî harekâtı başlatmıştır. Tonyukuk komutasındaki Göktürk ordusu, İnekler Gölü ile Tola Irmağı civarında sayıları yaklaşık üç bin olan Dokuz Oğuz kuvvetlerine karşı iki bin askerle savaşıp zafer kazanmıştır. Bu zaferin ardından diğer Oğuz toplulukları da Kutlug Kağan'a bağlılıklarını bildirmiş ve II. Göktürk Kağanlığı Ötüken bölgesindeki konumunu güçlendirmiştir. Orhun Yazıtları'na göre İlteriş Kağan, hükümdarlığı boyunca Çinlilerle on yedi, Kıtanlarla yedi ve Oğuzlarla beş kez savaşmıştır.

682 yılında Tang İmparatorluğu'na karşı akınlarını yoğunlaştıran Göktürkler, Lan Eyaleti'ne ilerleyerek askerî vali Wang Te-mao'yu öldürmüştür. Şanyu Askerî Valiliği'ni kuşatarak vali Chang Hsing-shih'i, Wei Eyaleti'ne girerek ise askerî vali Li Ssu-chien'i öldürmüşlerdir. 682 yılında Tai bölgesi askerî valisi Xue Rengui, Tonyukuk'un kumandasındaki Göktürk kuvvetlerini mağlup etmiş ve bu savaşta yaklaşık on bin Göktürk savaşçısı ölmüştür. Göktürk akınları Feng Eyaleti'ne kadar uzanmış ve bölgenin askerî valisi Ts'ui Chih-pien Chiao-na Dağı civarında esir alınmıştır.

Dönemi ve bağlam

Göktürklerin kuzey sınırlarındaki ardışık akınları Tang sarayında ciddi endişeye yol açmış ve Feng Eyaleti'nin Göktürklere bırakılması tartışılmıştır. Devlet adamı Tang Hsiu-ching'in itirazları üzerine Feng Eyaleti'nin tahliye edilmesi planından vazgeçilmiştir. 684 ve 685 yıllarında Shuo ve Tai Eyaletlerine yönelik akınlar devam etmiş, ancak Tang general Shun-yü Chü-p'ing'in bozguna uğratılması gibi sonuçlar alınmıştır.

687 yılında Ch'ang-p'ing'e düzenlenen akın sonrası Shan-hsi'deki savaşta Tang ordusu Göktürkleri mağlup etmiştir. Tsüan Pao-pi'nin öncü kuvvetlerle başlattığı harekât, Göktürklerin ani baskınıyla bozguna uğramış ve Heichi Changzhi görevden alınmıştır. İmparatoriçe Wu, Kutlug Kağan'a karşı duyduğu hoşnutsuzluğu göstermek amacıyla onun için aşağılayıcı anlam taşıyan 'Pu-tsu-lu' ifadesinin kullanılmasını emretmiştir. 689 yılında Budist rahip Xue Huaiyi'nin başkumandanlığında düzenlenen seferde Tsü Irmağı'na kadar ilerlenmiş ancak Göktürk kuvvetleriyle karşılaşılmamıştır.

Eserleri ve mirası

Kutlug Kağan, 691 yılında hastalanarak vefat etmiş ve yerine kardeşi Kapgan Kağan geçmiştir. Hükümdarlığı süresince II. Göktürk Kağanlığı Ötüken merkezli olarak yeniden teşkilatlanmış ve çevredeki Türk boylarının önemli bir kısmı hâkimiyet altına alınmıştır. Tang İmparatorluğu'nun kuzey sınırlarına düzenlenen akınlarla Çin hâkimiyeti altındaki birçok Türk topluluğunun yeniden Göktürk yönetimine katılması sağlanmıştır. 2022 yılında İlteriş Kağan adına yazılmış bir yazıt bulunmuştur. Kültegin Yazıtı'nda İlteriş'ten, Türklerin yok olmaya yüz tuttuğu bir dönemde göğün ve yerin Türk kutlu yerini anarak düzelttiği bağlamında bahsedilmektedir.

Benzer / İlgili Türk büyükleri

Aynı alan, dönem, devlet ve bölgeye göre ilgili kayıtlar.