Kutalmışoğlu Süleyman Şah

Tarihî önemi ve başarıları

Alparslan'ın 1071 Malazgirt Muharebesi'ndeki galibiyetinden sonra Türkmen göçebe boyları Anadolu'ya yerleşmeye başlamış ve Süleyman Şah bu Türkmenlerin liderliğini ele geçirmiştir. 1073 yılında Süleyman Şah, Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah tarafından Büyük Selçuk Sultanlığı'na bağımlı Sultan-ı Rum olarak tayin edilmiştir. Bizans sınırlarında idaresini kuran Süleyman Şah, Bizanslılarla savaşarak ve Bizans isyancılarına yardım ederek topraklarını genişletmiştir. 1075 yılında Bizans İmparatorluğu'nun önemli şehirlerinden İznik ve İzmit'i ele geçirmiştir. Ardından Güney Marmara bölgesine tamamen hakim olmuş ve Çanakkale boğazından geçen gemilerden vergi almaya başlamıştır. 1077 yılında özerkliğini ilan ederek İznik merkezli bağımsız bir devlet olan Anadolu Selçuklu Devleti'ni kurmuştur. Bizans'ın içinde bulunduğu taht kavgalarından ve buhranlı durumundan yararlanarak sınırlarını hızla genişletmiştir. 1075 yılında Bizans Rumeli orduları komutanı Bryennios ayaklanmış ve 1077'de Adrianopolis'te imparatorluğunu ilan etmiştir. Bizans Anadolu orduları komutanı Nikiforos Botaneiates, El-basan ile birleşerek Süleyman Şah'a karşı ilerlemeye başlamıştır. Nikiforos, Sakarya'daki Atzula mevkiinde kuşatılma riskiyle karşılaşınca El-basan'ı Süleyman Şah'a göndermiştir. El-basan, Nikiforos'un imparatorluğu ele geçirmeyi amaçladığını ve başarılı olursa Süleyman Şah'a menfaatler vadettiğini bildirmiştir. Süleyman Şah, mevcut Bizans imparatoru yerine Nikiforos ile daha uygun şartlarda ittifak yapmış ve ona asker desteği vermiştir. 1078 yılında Nikiforos, İstanbul'a girerek Bizans tahtını ele geçirmiş ve III. Nikiforos unvanını almıştır. Nikiforos, yanında getirdiği Türk askerlerini Rumeli'deki isyancı Bryennios'a karşı göndermiştir. 1078'de Süleyman Şah, Bizans İmparatoru VII. Mihail ile isyancı Nikiforos Botaneiates'e karşı yardım anlaşması yapmış ancak şartlar nedeniyle taraf değiştirerek Nikiforos'a destek vermiştir. Bu yardım sayesinde Bizanslılar, göçebe Türkmenlerin Boğaz kıyılarına kadar gelip yerleşmelerini kabul etmişlerdir. Süleyman Şah'ın başarıları arttıkça Türkistan ve İran'dan Anadolu'ya gelen Türkmen obalarının akınları hızlanmıştır. 1080 yılında Azerbaycan'dan Anadolu'ya çok büyük bir Türkmen nüfus akını gerçekleşmiştir. Fethedilen bölgelerdeki Rum ve Ermeni gibi yerli halklar, Bizans'ın dini ve ekonomik baskılarından kurtularak huzura kavuşmuştur. 1080'de Süleyman Şah, başarısız isyancı Nikiforos Melissenos'a yardım etmiştir. Bizans İmparatorluğu, Türkiye Selçuklu Devleti'nin hızlı büyümesinden çekinerek bir antlaşma yapmış ve yıllık tazminat ödemeyi kabul etmiştir. Bu antlaşma ile batı sınırını güvence altına alan Süleyman Şah, doğu sınırlarını genişletmek için 1084'te Çukurova ve Suriye üzerine sefere çıkmıştır. Bu sefer sonucunda Tarsus, Adana ve Antakya'yı devlet sınırlarına katmıştır. Antakya halkının davetiyle şehri fetheden Süleyman Şah, bütün Suriye'ye sahip olma amacıyla Halep'i kuşatmıştır. Halep emiri İbn-i Huteyti, Tutuş'tan yardım istemiştir. Tutuş, Melikşah'ın kardeşi olup Suriye melikliğine getirilmiş ve Şam'ı merkez edinmiştir. Tutuş, Artuk Bey'i yanına alarak 4 Haziran 1086'da Halep'e doğru yola çıkmış ve Süleyman Şah'la Ayn Seylem'de karşılaşmıştır. Savaşı Tutuş kazanmış ve Süleyman Şah hayatını kaybetmiştir.

Dönemi ve bağlam

Kutalmışoğulları, Büyük Selçuklu Devleti egemenliği konusundaki taht kavgalarında mağlup olmuşlardır. Kutalmış'ın ölümü ve Alp Arslan'ın ölümüyle serbest kalan oğullar, önce Suriye'de faaliyet göstermiş, sonra Anadolu'ya geçerek İznik'e kadar ilerlemişlerdir. Yabgulu Türkmenleri'nin Güney Suriye ve Filistin'de Atsız Bey idaresinde beylik kurmaları, Melikşah'ı endişelendirmiştir. Melikşah, bu devletlerin güçlenmesinin kendisine rakip olabileceğini düşünerek kardeşi Tutuş'u Suriye'ye göndermiştir. Tutuş, Atsız Bey idaresindeki Yabgulu Türkmenlerini itaat altına almıştır. Melikşah, Porsuk Bey idaresindeki bir orduyu Anadolu'ya göndererek Kutalmışoğulları'nı bertaraf etmeyi amaçlamıştır. 1075 yılı Temmuz ayında Afşin, Saltuk, Dilmaç oğlu Mehmed, Tarank oğlu ve Tutı oğlu gibi Oğuz beyleri, Melikşah'a bağlılıklarından dolayı Tutuş'a iltihak etmek üzere Anadolu'dan Halep'e dönmüşlerdir. Porsuk Bey'in Anadolu'daki faaliyetleri hakkında kaynaklar karışık bilgiler vermektedir. Bir rivayete göre Melikşah, Porsuk Bey'i cihan hakimiyeti davasıyla Anadolu'ya göndermiş ve Bizans'ı haraca bağlamıştır. Başka bir müellife göre Mansur, Anadolu'da birçok beldeyi fethetmiş, Melikşah tahta çıkınca Porsuk Bey Mansur'u mağlup ederek ortadan kaldırmıştır. Modern tarihçiler, Anadolu Selçuklu Devleti'nin kurulmasından sonra Süleyman Şah ve Mansur arasında taht kavgaları başladığını belirtirler. Süleyman Şah'ın yardım isteği üzerine Melikşah Porsuk Bey'i göndermiş ve iki ordu birleşerek Mansur'u ortadan kaldırmıştır. Böylece Anadolu melikliği Süleyman Şah'a verilmiştir. Süleyman Şah, kardeşi Mansur'un merkeze karşı isyan hazırlığı içinde olduğunu Melikşah'a bildirmiştir. Emir Porsuk'un kuvvetleri Süleyman Şah'ın kuvvetleriyle birleşerek Mansur Bey üzerine gitmiş ve muharebe sırasında Mansur Bey öldürülmüştür. Porsuk Bey'in liderliğindeki bu sefer, Süleyman Şah'ın kardeşi Mansur'un ölümüyle nihayete ermiş ve Süleyman Şah kuvvetlenmiştir. Prof. Dr. Osman Turan, Porsuk Çayı'nın isminin Porsuk Bey'in bu havalideki hareketlerinin hatırası olarak kaldığını iddia eder.

İlgili olaylar

Süleyman Şah, Bizans İmparatorluğu ile ittifak ederek Melikşah'ın gönderdiği Porsuk Bey'in başarısız olmasını sağlamış ve istiklalini korumuştur. Bizans'a ait İstanköy Adası'nda bulunan Melissenos, yeni imparator Botaneiates'in iktidarını tanımamakta ve Türk akıncılarıyla görüşmekteydi. Melissenos, tahtı ele geçirirse Frigya ve Galatya'daki Bizans şehirlerini teslim etmeyi vadetmiştir. Bu durum Bizans ile Anadolu Selçukluları arasını açmış ve Botaneiates Anadolu'ya ordu sevk etmiştir. Bizans ordusu, İznik'i kuşatmak veya Dorileon'daki Süleyman Şah ve Melissenos'a taarruz etmek arasında tereddüt etmiştir. İznik'teki Türk garnizonu Bizanslıları oyalarken, Süleyman Şah ve Melissenos hızla ilerlemiştir. Bizanslılar kaçmış ve Süleyman Şah ile Melissenos Kadıköy'e yerleşmiştir. Bizans generali Aleksios Komnenos, Nikiforos Botaneiates'i tahttan indirerek 1081'de imparatorluğunu ilan etmiştir. İmparator değişikliği Anadolu Selçukluları'na yaramış ve fethedilmemiş yerler de ele geçirilmiştir. Süryani Mihail gibi müellifler, Nikomedia'nın Türklerin elinde olduğunu belirterek bu durumu doğrulamaktadır. İstanbul Boğazı, Türkler ile Bizanslılar arasında sınır haline gelmiştir. I. Aleksios, bir gece baskınıyla Türkleri boğazlardan uzaklaştırmak istemiş ancak başarısız olmuştur. Bizans'ın Balkan topraklarına karşı Norman tehlikesi belirmiş ve I. Aleksios, Süleyman Şah'la anlaşmak zorunda kalmıştır. Anlaşmaya göre Selçuklular, Normanlara karşı Bizans'a asker desteği sağlayacak ve İstanbul Boğazı'ndan çekilecekti. İki devlet arasındaki sınırın Drakon çayı olması kararlaştırılmıştır. Bu muahedeyle Selçuklular, Marmara kıyılarına kadar bütün Anadolu'nun kendilerine ait olduğunu tasdik ettirmişlerdir. Sinop ve Antakya gibi hukuken Bizans'a ait şehirlerin mahalli hakimler tarafından fethi karşısında Bizans imparatorunun itiraz etmemesi, 1081 muahedesinin Bizans'ın tüm Anadolu'yu Selçuklular'a terk ettiğine delalet ettiğini göstermektedir. Anna Komnini, Aleksiad adlı kitabında Süleyman Şah'ın Antakya hakimi Philaretos'un oğlu tarafından teşvik edildiğini ileri sürmektedir. Her iki tarafın da Selçuklu hanedanından olduğu ve Büyük Selçuklu Devleti'ne ismen bağımlı olduğu bu askeri çekişmede, Sultan Melikşah'ın bağlantısı belgelenmemiştir. Ancak bazı tarihçiler Tutuş'un Sultan Melikşah emirleriyle hareket ettiğini bildirmektedirler.

Haritada ve ilgili kayıtlar

• Türk Dünyası Haritası’nda göster
• Anadolu Selçuklu Devleti (1077 – 1308)

Benzer / İlgili Türk büyükleri

Aynı alan, dönem, devlet ve bölgeye göre ilgili kayıtlar.