Ön-Romence
Ön-Romence
Ana Romence, Proto-Romence
Atası olduğu dillerLatin/Romen dilleri
BölgeRoma İmparatorluğu
Yeniden
oluşturulmuş
atası
Kendisinden türemiş diller

Ön-Romence, Ana Romence veya Proto-Romence; Romen (Latin) dillerinin karşılaştırmalı metod uygulanarak yeniden oluşturulmuş varsayımsal son ortak atasıdır. Böyle bir yeniden oluşturmanın gerçekten konuşulmuş bir dili ne derece yansıttığı tartışmalı bir konudur. Gerçek hayattaki en yakın karşılığı Geç Latincedir.

Fonoloji

Ünlüler

Tekli ünlüler

Ön Merkez Arka
Kapalı [i] [u]
Kapalıya Yakın [ɪ] [ʊ]
Yarı Kapalı [e] [o]
Yarı Açık [ɛ] [ɔ]
Açık [a]

İkili Ünlüler

  • /au̯/ yeniden oluşturulabilen tek fonemik ikili ünlü gibi durmakta.

Fonetik

  • Ünlüler, vurgulu açık hecelerde uzatılıyordu.
  • Vurgulu /ɛ ɔ/, metafonik durumlarda - yani ardından kapalı ünlü barındıran bir hece geldiğinde- [e͡ɛ o͡ɔ] gibi ikili ünlü oluşturmuş olabilir.
    • Metafoni - eğer ki Ön-Romenceye yansıtılabilirse- başta sadece açık hecelerde yaşanmış olabilir. Yani alofonik olarak uzatılmış /ɛ ɔ/ seslerini hedeflemiştir.

Sınırlamalar

  • /ɛ ɔ/ vurgusuz hecelerde bulunmaz.
  • σσˈσσ hece yapılı kelimelerde ikinci hecede /i u/ bulunmaz. Artsürem açısından bu, bu bağlamdaki ünlülerin zayıflamasını yansıtıyor. Ör. Latince dormitorium > Fransızca dortoir.

Ünsüzler

Burger (1955, s. 25)
Dudaksıl Taçsıl Damaksıl
Genizsil [m] [mʲ] [n] [nʲ]
Patlamalı Ötümsüz [p] [pʲ] [t] [tʲ] [k] [kʲ]
Ötümlü [b] [bʲ] [d] [dʲ] [g] [gʲ]
Sürtünmeli Ötümsüz [f] [fʲ] [s] [sʲ]
Ötümlü [β] [βʲ]
Sürtünmesiz [l] [lʲ] ([j] [w])
Titremeli [r] [rʲ]

Öndamaksıllaşmış ünsüzler

  • Ön-Romencede öndamaksıllaşmanın fonemik olup olmadığı konusunda akademisyenler arasında anlaşmazlık bulunmaktadır.
    • Bu yazı şunları baz almaktadır:
    • Benzer şekilde van den Bussche, /ʎʎ ɲɲ (t)tʲ (d)dʲ (k)kʲ (ɡ)ɡʲ/ seslerini de Ön-Romence envanterine koymaktadır.
    • Pope, Ön-Gallo-Romenceyi bir dizi öndamaksıllaşmış ünsüzle yeniden oluşturuyor.
    • Gouvert, Ön-Romence için fonetik bir öndamaksıllaşma kuralı öneriyor: ör. /basiˈare/ [baˈsʲaːɾe]
  • Öndamaksıllaşmış ünsüzler ünlüler arasında ikizleşme eğilimindeydi, bunun miktarıysa ünsüze göre değişmekteydi.
    • Gouvert, öndamaksıllaşmış ünlülerarası /n l k/ seslerinin düzenli (fonetik) bir şekilde [ɲɲ ʎʎ cc] seslerine ikizleştiğini öneriyor.
    • Repetti, orijinal /s/ hariç bu bağlamdaki tüm ünsüzlerin ikizleşmesine ilişkin (karışık) kanıtlar bulunduğunu belirtiyor.
  • [tʲ]; [t͡sʲ] veya [t͡zʲ] gibi bir yarı-patlamalı olabilir.

Fonetik

  • Kelime başındaki /sC/ kümesinden önce başa [ɪ] türemiştir: ör. /ˈstare/ [ɪsˈtaːɾe].
  • /ɡn/ başta [ɣn] şeklindeydi, sonradan bölgesel olarak farklı şekillerde değişti.
    • Lausberg kelime başı için [ɣn~i̯n] öneriyor.
  • /d ɡ/ ünlüler arasında sürtünmeli veya sürtünmesiz olmuş olabilir.
  • /ll/ üstdamaksıl olabilir.
  • [f] çiftdudaksıl olabilir.

Sınırlamalar

  • /b/ ünlüler arasında bulunmaz. Artsürem açısından bu Latince ünlülerarası [b] ve [bj]'nin [β] ve [βj]'ye gelişimini yansıtıyor.

Morfoloji

Aşağıdaki biçimler kaynaklardaki halleriyle yazılmıştır: ya Latince tarzda ya da fonetik halleriyle. Fonetik yazım yukarıdaki fonolojiyle her zaman örtüşmeyebilir.

İsimler

İsimler için üç durum yeniden oluşturulmuştur: yalın, belirtme ve tamlayan-yönelme durumu.

de Dardel & Gaeng (1992, s. 104) şu noktalarda Lausberg'den ayrılıyorlar:

  • Tamlayan-yönelme halinin canlı isimlere özgü olduğuna inanıyorlar.
  • *-orum şeklinde evrensel bir çoğul tamlayan-yönelme bitimi öneriyorlar.
  • -a tipi isimler için -de Dardel & Wüest (1993, s. 57)'e göre *-as ile rekabet halinde olsa da- *-ae çoğul yalın bitimini öneriyorlar.
Tip -a (dişil) -o (eril) -C (eril) -C (dişil)
Sayı Tekil Çoğul Tekil Çoğul Tekil Çoğul Tekil Çoğul
Yalın capra capras caballus caballi frater fratres/-i noctis noctes
Belirtme caballu caballos fratre fratres nocte
Tamlayan-Yönelme caprae capris caballo caballis fratri fratris nocti noctis
Kelime 'keçi' 'at' 'erkek kardeş' 'gece'

-C tipindeki bazı isimlerin çekiminde vurgu ve hece sayısı değişmekteydi.

Tip -C (eril) -C (dişil)
Sayı Tekil Çoğul Tekil Çoğul
Yalın hómo hómines/-i múlier muliéres
Belirtme hómine hómines muliére
Tamlayan-Yönelme hómini hóminis muliéri muliéris
Kelime 'adam' 'kadın'

Ayrıca 'nötr' kelimeler de vardı. Tekilken eril, çoğulken dişil olarak çekimleniyorlardı ve genellikle kolektif bir anlam taşıyorlardı.

Tip -o (nötr) -C (nötr)
Sayı Tekil Çoğul Tekil Çoğul
Yalın bracchiu bracchia corpus corpora
Belirtme
Tamlayan-Yönelme bracchio bracchiis corpori corporis
Kelime 'kol' 'vücut'

Sıfatlar

Olumlu

Lausberg (1973, ss. §§668–73)
Tip -o/-a
Cinsiyet Eril Dişil Eril Dişil
Sayı Tekil Çoğul Tekil Çoğul Tekil Çoğul Tekil Çoğul
Yalın bonus boni bona bonas virdis virdes/-i virdis virdes
Belirtme bonu bonos virde virdes virde
Tamlayan-Yönelme bono bonis bonae bonis virdi virdis virdi virdis
Kelime 'iyi' 'yeşil'

Kıyaslama (Comparative)

Çoğu zaman kıyaslamalar için olumlu sıfatın başına magis veya plus 'daha fazla' eklenirdi. Birkaç kelime *-ior ekiyle yeniden oluşturulmuştur, onlar da aşağıdaki gibi çekimleniyordu:

Sayı Tekil
Cinsiyet Eril veya Dişil Nötr
Yalın mélior mélius
Belirtme melióre
Kelime 'daha iyi'

Üstünlük (Superlative)

Üstünlük bildiren yapılar kıyaslama biçimlerine belirli tanımlık eklenmesiyle oluşturuluyordu.

Zamirler

Kişi zamirleri

Tonik

Vurgulu veya 'güçlü' biçimler:

Kişi 1. 2.
Sayı Tekil Çoğul Tekil Çoğul
Yalın ego nos tu vos
Belirtme me/mene te/tene
Yönelme mi/mibi nobis ti/tibi vobis
Kişi 3. (eril) 3. (dişil)
Sayı Tekil Çoğul Tekil Çoğul
Yalın ille/illi/ipse illi/ipsi illa/ipsa illas/ipsas
Belirtme illu/ipsu illos/ipsos
(Tamlayan)-Yönelme illui/ipsui illoru/ipsoru illaei/ipsaei illoru/ipsoru
Atonik

Vurgusuz veya 'zayıf' biçimler:

Kişi 1. 2. 3. (eril) 3. (dişil)
Sayı Tekil Çoğul Tekil Çoğul Tekil Çoğul Tekil Çoğul
Belirtme me nos te vos lu los la las
Yönelme mi tī li lis li lis

Soru/ilgi zamirleri

Aşağıdaki gibi:

Cinsiyet Eril veya Dişil Nötr
Yalın qui quid

(/quod?)

Belirtme quem
Yönelme cui –

Fiiller

Şimdiki zaman

van den Bussche (1985, ss. §2.3.2)
Fiil sınıfı 1. Kişi 2. Kişi 3. Kişi Mastar
Tekil Çoğul Tekil Çoğul Tekil Çoğul
I kánto kantámųs kántas kantátįs kántat kántant kantáre
IIa dǫ́rm(j)o dormímųs dǫ́rmįs dormítįs dǫ́rmįt dǫ́rmųnt/-ent dormíre
IIb florésko/-í- florímųs floréskįs/-í- florítįs floréskįt/-í- floréskųnt/-í- floríre
IIIa wį́dd’o wįdémųs wį́des wįdétįs wį́det wį́dųnt/-ent (wį́dd’ųnt) wįdére
IIIb wę́ndo wę́ndįmųs wę́ndįs wę́ndįtįs wę́ndįt wę́ndųnt/-ent wę́ndere
Düzensiz dáo dámųs dás dátįs dát dánt/dáųnt/dáent dáre
ábjo/ájjo abémųs áes/ás abétįs áet/át ánt/áųnt/áent abére

Geçmiş zaman

van den Bussche (1985, ss. §2.3.3)
Fiil sınıfı 1. Kişi 2. Kişi 3. Kişi Mastar
Tekil Çoğul Tekil Çoğul Tekil Çoğul
I kantáj kantámmųs kantásti kantástįs kantáwt/-át kantárųnt kantáre
IIa dormíj dormímmųs dormísti dormístįs dormíwt/-ít dormírųnt dormíre
IIIb battę́j battę́mmųs battę́sti battę́stįs battę́wt/-ę́t battę́rųnt báttere
Düzensiz féki fékįmųs/-kį́mm- fekį́sti fekį́stįs fékįt fékerųnt/-ér- fákere
díksi díksįmųs/-kį́mm- dikį́sti dikį́stįs díksįt díkserųnt díkere

Sıfat-fiiller (ortaçlar)

van den Bussche (1985, ss. §2.3.4)
Fiil sınıfı present preterite
I kantánte kantátų
II dormę́nte dormítų
III wendę́nte (wę́ndįtų/-útų)

Notlar

  1. ↑ C bir ünsüz.
  2. ↑ Gouvert'in bir örneği. Lausberg'e göre ünlü sadece bir ünsüz veya duraktan sonra eklenirdi.
  3. ↑ /ll/ üzerine daha fazlası için bkz. Zampaulo 2019, s. 71–7 ve Lausberg 1970, s. §§494–9

Kaynakça

  1. ↑ Ferguson 1976, ss. 84; Gouvert 2015, ss. 81
  2. ↑ Gouvert 2015, ss. 118-119; Loporcaro 2015
  3. ↑ Ferguson 1976, s. chapter 7
  4. ↑ Maiden 2016
  5. ↑ Ferguson 1976, s. 76; Gouvert 2015, ss. 78–81, 121–2
  6. ↑ Lausberg 1970, ss. 292–296
  7. ↑ Gouvert 2015, ss. 78–9
  8. ↑ van den Bussche 1985, s. 226
  9. ↑ Operstein 2010, s. 107
  10. ↑ Burger 1955 ve Petrovici 1956
  11. ↑ van den Bussche 1985, ss. 226
  12. ↑ Pope 1952, ss. 168
  13. ↑ Gouvert 2015, ss. 83
  14. ↑ Lausberg 1970, s. §§451–478; Gouvert 2015, ss. 95, 111, 115; Repetti 2016, s. 659; Barbato 2022, s. §1
  15. ↑ Gouvert 2015, ss. 86, 92
  16. ↑ Lausberg 1970, s. §452
  17. ↑ Lausberg 1970, s. §353; Gouvert 2015, ss. 125–6
  18. ↑ Lausberg 1970, s. §444–8; Chambon 2013 apud Gouvert 2015, s. 95; Zampaulo 2019, s. 80–2
  19. ↑ Gouvert 2016, s. 48
  20. ↑ Gouvert 2015, s. 15
  21. ↑ Gouvert 2016, s. §1
  22. ↑ Gouvert 2015, s. 86
  23. ↑ Lausberg 1970, ss. 366, 475
  24. ↑ Lausberg (1973, ss. §§590–600, 616–27)
  25. ↑ Lausberg (1973, ss. §§628–38)
  26. ↑ Lausberg (1973, ss. §§601–15, 639–45, 668)
  27. ↑ Lausberg (1973, ss. §§679–81)
  28. ↑ Lausberg (1973, ss. §687)
  29. ↑ Lausberg (1973, ss. §§707–22)
  30. ↑ Lausberg (1973, ss. §§723–37)
  31. ↑ Lausberg (1973, ss. §§746–7)

Bibliyografya

  • Adams, James Noel (2013). Social variation and the Latin language. Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9780511843433. ISBN 978-0-511-84343-3. 
  • Alkire, Ti; Rosen, Carol (2010). Romance languages: A historical introduction. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88915-5. 
  • Barbato, Marcello (2022). "The early history of Romance palatalizations". Oxford Research Encyclopedias. doi:10.1093/acrefore/9780199384655.013.750. ISBN 978-0-19-938465-5. 18 Eylül 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  • Burger, André (1955). "Phonématique et diachronie à propos de la palatalisation des consonnes romanes". Cahiers Ferdinand de Saussure. 13 (13). ss. 19-33. JSTOR 27757997. 
  • Chambon, Jean-Pierre (2013). "Notes sur un problème de la reconstruction phonétique et phonologique du protoroman: Le groupe */ɡn/". Bulletin de la Société de Linguistique de Paris. CVIII (1). ss. 273-282. doi:10.2143/BSL.108.1.3019219. 
  • de Dardel, Robert; Gaeng, Paul Ami (1992). "La declinaison nominale du latin non classique: Essai d'une methode de synthese". Probus. 4 (2). ss. 91-125. doi:10.1515/prbs.1992.4.2.91. 
  • de Dardel, Robert; Wüest, Jakob (1993). "Les systèmes casuels du protoroman: Les deux cycles de simplification". Vox Romanica, 52. ss. 25-65. 
  • Dworkin, Steven N. (2016). "Do romanists need to reconstruct Proto-Romance? The case of the Dictionnaire Étymologique Roman project". Zeitschrift für romanische Philologie, 132. ss. 1-19. doi:10.1515/zrp-2016-0001. 
  • Elcock, William Dennis (1960). The Romance languages. Londra: Faber and Faber. 
  • Ferguson, Thaddeus (1976). A history of the Romance vowel systems through paradigmatic reconstruction. Berlin: De Gruyter. doi:10.1515/9783110806960. ISBN 978-3-11-080696-0. 
  • Gouvert, Xavier (2015). "Le système phonologique du protoroman: essai de reconstruction". Buchi, Éva; Schweickard, Wolfgang (Ed.). Dictionnaire Étymologique Roman. Berlin: De Gruyter. ss. 61-128. doi:10.1515/9783110313482. ISBN 978-3-11-031244-7. 
  • Gouvert, Xavier (2016). "Du protoitalique au protoroman: deux problèmes de reconstruction phonologique". Buchi, Éva; Schweickard, Wolfgang (Ed.). Dictionnaire Étymologique Roman 2. Berlin: De Gruyter. ss. 27-51. doi:10.1515/9783110453614. ISBN 978-3-11-045361-4. 
  • Grandgent, Charles Hall (1907). An introduction to Vulgar Latin. Boston: D.C. Heath & Co. 
  • Hall, Robert Anderson (1976). Proto-Romance phonology. New York: Elsevier. ISBN 978-0-444-00183-2. 
  • Hall, Robert Anderson (1983). Proto-Romance morphology. Philadelphia: John Benjamins. ISBN 978-90-272-3522-0. 
  • Lausberg, Heinrich (1970). Lingüística románica. 2nd. I–II. Pérez Riesco, José; Pascual Rodríguez, E. tarafından çevrildi. Madrid: Gredos. 
  • Loporcaro, Michele (2015). Vowel length from Latin to Romance. Oxford University Press. doi:10.1093/acprof:oso/9780199656554.003.0001. 
  • Lloyd, Paul Max (1987). From Latin to Spanish: Historical phonology and morphology of the Spanish language. Philadelphia: American Philosophical Society. ISBN 978-0-87169-173-6. 
  • Lyons, Christopher (1986). "On the origin of the Old French strong-weak possessive distinction". Transactions of the Philological Society. 84 (1). ss. 1-41. doi:10.1111/j.1467-968X.1986.tb01046.x. 
  • Maiden, Martin (2016). "Diphthongization". Ledgeway, Adam; Maiden, Martin (Ed.). The Oxford guide to the Romance languages. Oxford University Press. ss. 647-57. doi:10.1093/acprof:oso/9780199677108.001.0001. ISBN 978-0-19-967710-8. 
  • Operstein, Natalie (2010). Consonant structure and prevocalization. Current Issues in Linguistic Theory. 312. Amsterdam: John Benjamins. doi:10.1075/cilt.312. ISBN 978-90-272-4828-2. 
  • Petrovici, Emil (1956). "Problema moştenirii din romanica comună a corelaţiei palatale a consoanelor în limba romînă". Ştudii şi Cercetări Lingvistice. Cilt 7. ss. 163-9. 
  • Pope, Mildred Katherine (1952). From Latin to Modern French. 2nd. Manchester University Press. 
  • Repetti, Lori (2016). "Palatalization". Ledgeway, Adam; Maiden, Martin (Ed.). The Oxford guide to the Romance languages. Oxford University Press. ss. 658-68. doi:10.1093/acprof:oso/9780199677108.001.0001. ISBN 978-0-19-967710-8. 
  • van den Bussche, Henri (1985). "Proto-Romance inflectional morphology. Review of Proto-Romance morphology by Robert Hall". Lingua. 66 (2–3). ss. 225-60. doi:10.1016/S0024-3841(85)90336-5. 
  • Zampaulo, André (2019). Palatal sound change in the Romance languages: Diachronic and synchronic perspectives. Oxford University Press. doi:10.1093/oso/9780198807384.001.0001. ISBN 978-0-19-880738-4. 
Batı
İber-
Romen
(Batı
İber)
Oksitan-
RomenReto-
RomenDiğerleri
GüneyDiğerleriYeniden oluşturulmuş