Polyxenida
Korunma durumu
Değerlendirilmedi (IUCN 3.1)
Biyolojik sınıflandırma Bu sınıflandırmayı düzenle
Âlem: Animalia
Şube: Arthropoda
Sınıf: Diplopoda
Alt sınıf: Penicillata
Takım: Polyxenida
Lucas, 1840

Polyxenida, Penicillata altsınıfına bağlı bir kırkayak takımıdır. Yumuşak, kireçlenmemiş ve kıl demetleriyle süslenmiş bir gövdeden oluşan kendine özgü vücut yapısıyla kolayca ayırt edilebilir. Bu özelliklerinden dolayı kendilerine kıllı kırkayak denir. Bu takım, dünya çapında dört familyada yaklaşık 148 türü barındırır ve bunlar, Penicillata alt sınıfının tek yaşayan temsilcileridir.

Açıklama

Polyxenida, yumuşak ve kireçlenmemiş bir dış iskelete, kendine özgü kıl demetlerine veya setalara, daha az sayıda bacağa (en fazla 17 çift) sahip olmasıyla ve erkeklerde çiftleşme uzantılarının bulunmamasıyla diğer kırkayak türlerinden ayrılır. Bireyler küçüktür; genellikle 1,5 ila 4 milimetre uzunluğundadır ve 7 milimetreyi geçmez. Çoğu türdeki yetişkinler 13 çift bacağa sahiptir, ancak bir türde (Lophoturus madecassus) sadece 11 çift bacak bulunur ve bir cinsinde (Phryssonotus) 17 çift bacak bulunur; ancak bu cinsin bir türü (Phryssonotus brevicapensis) hariçtir; bu türde (bir başka tür olan Condexenus biramipalpus ile birlikte) 15 çift bacağı vardır.

Savunma mekanizmaları

Kıllı kırkayaklar, diğer kırkayakların sahip olduğu kimyasal savunma mekanizmalarına ve sert dış iskelete sahip değildir. Bunun yerine, bu kırkayaklar benzersiz bir savunma mekanizması kullanır: Bu kırkayakların arka ucundaki kıllar, kancalar ve dikenler içerir. Bu kendine özgü dikenli kıllar kolayca koparak yırtıcı böceklerin uzuvlarına ve ağız parçalarına dolanır ve onları etkili bir şekilde hareketsiz hale getirir.

Üreme

Erkek Polyxenidans türlerinde, diğer çoğu kırkayak grubunda görülen, sperm aktarımına yarayan modifiye uzantılar (gonopodlar) bulunmaz. Bunun yerine, sperm aktarımı dolaylı bir şekilde gerçekleşir: Erkekler, kendilerinin ördükleri ağlara spermatoforlar bırakır. Dişiler ise erkeklerin ördüğü iplikleri takip ederek bu spermatoforları bulur ve genital organlarıyla alır.

En az iki tür, partenogenez yoluyla eşeysiz üreme gösterir; bu süreçte dişiler çiftleşmeden yumurta bırakır ve erkekler ya hiç yoktur ya da nadirdir. Örneğin, yaygın bir tür olan Polyxenus lagurus üzerine yapılan araştırmalar, kuzeydoğu Avrupa’nın bazı bölgelerinde erkeklerin nadir olduğunu ya da hiç bulunmadığını ortaya koymuştur. Uzmanlar, bu popülasyonlarda türün telitoki, yani döllenmemiş dişilerin dişi yavrular ürettiği bir partenogenez yoluyla ürediğinden şüphelenmektedir.

Gelişimleri

Bu takımdaki kırkayaklar, bir dizi deri değiştirme süreciyle büyür ve gelişir; yetişkin aşamada belirli bir türe özgü sabit bir sayıya ulaşana kadar segment ve bacak eklerler. Yetişkinler deri değiştirmeye devam eder, ancak yeni segment veya bacak eklemezler. Bu gelişim şekli, hemianamorfoz olarak bilinir. Bu takımdaki tipik gelişim modeli, yaygın bir tür olan Polyxenus lagurus'ta gözlemlenir. Bu türde, kırkayaklar sadece 3 çift bacak ve 4 tergite sahip olarak yumurtadan çıkar, ardından yedi kez deri değiştirme sürecinden geçerek gelişir ve sekizinci aşamada 13 çift bacak ve 10 tergite sahip yetişkinler olarak ortaya çıkar. Bu süreçte, bu kırkayak 3, 4, 5, 6, 8, 10, 12 ve 13 bacak çiftine sahip aşamalardan geçer. Yetişkinlerin farklı sayıda bacağı olduğu türler, bu yaygın örüntüden sapar.

Sınıflandırma

Polyxenida, kırkayakların bazal alt sınıfı olan Penicillata alt sınıfının tek yaşayan takımıdır. Penicillata, Chilognatha alt sınıfını oluşturan diğer tüm yaşayan kırkayakların kardeş grubudur. Chilognatha alt sınıfı, Pentazonia ve Helminthomorpha alt sınıflarını içerir.

Polyxenida takımı, 33 cins arasında dağılmış 165 türü içerir. 2010 yılından bu yana en az sekiz yeni tür tanımlanmıştır.

Kaynakça

  1. ^ "ITIS". 30 Ekim 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ağustos 2023. 
  2. ^ Hennen, Derek; Brown, Jeff. Millipedes of Ohio (PDF) (English). Ohio Division of Wildlife. ss. 3, 16–17. 24 Aralık 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 3 Ağustos 2026. KB1 bakım: Tanımlanamayan dil (link)
  3. ^ "Order Polyxenida - Bristly Millipedes". bugguide.net. 31 Temmuz 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2024-07-23. 
  4. ^ a b c d Enghoff, Henrik; Golovatch, Sergei; Short, Megan; Stoev, Pavel; Wesener, Thomas (2015-01-01). "Diplopoda — taxonomic overview"Ücretli abonelik gerekli. Treatise on Zoology - Anatomy, Taxonomy, Biology. The Myriapoda, Volume 2 (İngilizce): 363–453. doi:10.1163/9789004188273_017. ISBN 978-90-04-15612-8. 17 Ekim 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi3 Ağustos 2026. 
  5. ^ a b Nguyen Duy-Jacquemin, M.; J.-J. Geoffroy (2003). "A revised comprehensive checklist, relational database, and taxonomic system of reference for the bristly millipedes of the world (Diplopoda, Polyxenida)". African Invertebrates. 44 (1): 89–101. 
  6. ^ a b Blower, J. Gordon (1985). Millipedes : keys and notes for the identification of the species. Linnean Society of London, Estuarine and Brackish-water Sciences Association. London: Published for the Linnean Society of London and the Estuarine and Brackish-Water Sciences Association by E.J. Brill. ISBN 90-04-07698-0. OCLC 13439686. 
  7. ^ Nguyen Duy - Jacquemin, Monique; Uys, Charmaine; Geoffroy, Jean-Jacques (2011). "Two remarkable new species of Penicillata (Diplopoda, Polyxenida) from Table Mountain National Park (Cape Town, South Africa)". ZooKeys (156): 85–103. doi:10.3897/zookeys.156.2211 Özgürce erişilebilir. PMC 3253573 Özgürce erişilebilir. PMID 22303097. 
  8. ^ Shelley, Rowland M. "The Myriapoda (Millipedes, Centipedes) Featuring the North American Fauna". 30 October 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 October 2013. 
  9. ^ Eisner, T; Eisner, M; Deyrup, M (1996). "Millipede defense: use of detachable bristles to entangle ants". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 93 (20): 10848–51. Bibcode:1996PNAS...9310848E. doi:10.1073/pnas.93.20.10848 Özgürce erişilebilir. PMC 38244 Özgürce erişilebilir. PMID 8855269. 
  10. ^ Shelley, Rowland M. (1999). "Centipedes and Millipedes with Emphasis on North American Fauna". The Kansas School Naturalist. 45 (3): 1–16. 2016-11-12 tarihinde kaynağından arşivlendi2013-10-12. 
  11. ^ Barnes, Robert D. (1987). "15. The myriapods". Invertebrate zoology (5th bas.). Philadelphia: Saunders College Pub. ss. 674–683. 
  12. ^ Enghoff, Henrik (1976). "Morphological comparison of bisexual and parthenogenetic Polyxenus lagurus (Linne, 1758) (Diplopoda Polyxenidae) in Denmark and Southern Sweden, with notes on taxonomy, distribution and ecology" (PDF). Entomologiske Meddelelser. 44: 161–182. 23 Temmuz 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)3 Ağustos 2026. 
  13. ^ a b Enghoff, Henrik; Dohle, Wolfgang; Blower, J. Gordon (1993). "Anamorphosis in Millipedes (Diplopoda) — The Present State of Knowledge with Some Developmental and Phylogenetic Considerations"Ücretli abonelik gerekli. Zoological Journal of the Linnean Society. 109 (2): 103–234. doi:10.1111/j.1096-3642.1993.tb00305.x. 13 Kasım 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi3 Ağustos 2026. 
  14. ^ Sierwald, Petra; Bond, Jason E. (2007). "Current Status of the Myriapod Class Diplopoda (Millipedes): Taxonomic Diversity and Phylogeny". Annual Review of Entomology. 52 (1): 401–420. doi:10.1146/annurev.ento.52.111805.090210. PMID 17163800. 
  15. ^ Shear, W (2011). "Class Diplopoda de Blainville in Gervais, 1844. In: Zhang, Z.-Q.(ed.) Animal biodiversity : an outline of higher-level classification and survey of taxonomic richness" (PDF). Zootaxa. 3148: 159–164. doi:10.11646/zootaxa.3148.1.32. 25 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)3 Ağustos 2026. 
  16. ^ "Polyxenida Verhoeff, 1934 | COL". www.catalogueoflife.org. 30 Nisan 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2025-07-24. 
  17. ^ Short, Megan; Huynh, Cuong (2011). "The genus Unixenus Jones, 1944 (Diplopoda, Penicillata, Polyxenida) in Australia". ZooKeys (156): 105–122. doi:10.3897/zookeys.156.2168 Özgürce erişilebilir. PMC 3253574 Özgürce erişilebilir. PMID 22303098. 20 Temmuz 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi3 Ağustos 2026. 
  18. ^ Short, Megan; Huynh, Cuong (2013). "Four new species of Unixenus Jones, 1944 (Diplopoda, Penicillata, Polyxenida) from Australia". ZooKeys (278): 75–90. doi:10.3897/zookeys.278.4765 Özgürce erişilebilir. PMC 3677348 Özgürce erişilebilir. PMID 23794829. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi3 Ağustos 2026. 

Dış bağlantılar