İçeriğe geç
24 Ekim 2026, CumartesiTarihe vefa, kültüre emanet.

Bilgi Merkezi / Rehber

Nizâmülmülk

Nizâmülmülk, Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun baş veziri ve Siyâsetnâme adlı eserin yazarı olan Fars devlet adamı ve siyaset bilimcisidir.

Son gözden geçirme: 22.10.2026

Doğum
1018
Vefat
1092
Alan
Devlet adamları
Dönem
9.–13. yüzyıl
Kabri / türbesi
Nizamülmülk Türbesi, İsfahan
İlgili Türk devletleri
Gazneliler, Büyük Selçuklu Devleti

Hayatı

Nizâmülmülk
Görsel: 11th-century mint master · Wikimedia Commons · CC BY-SA 2.5

Nizâmülmülk, 10 Nisan 1018 tarihinde Gazneliler'in idaresi altındaki İran'ın Horasan bölgesine bağlı Tus şehrinde dünyaya gelmiştir. Devlet hizmetine Gazne sultanları için çalışarak başlamış ve 1059 yılında Gazneliler Horasan valisi olmuştur. 1063'ten itibaren Büyük Selçuklu Devleti'nde Alparslan'ın Belh valisinin yanında görev yapmış ve 1064 yılında Büyük Selçuklu Devleti'ne vezir olarak atanmıştır.

Sultan Alp Arslan ve Melikşah dönemlerinde vezirlik görevini sürdüren Nizâmülmülk'ün vezirliği toplamda 27 yıl sürmüştür. Abbâsî halifesi Kâim bi Emrillah tarafından kendisine verilen 'Nizâmülmülk' unvanı, 'devletin düzeni' veya 'memleketin nizamlarının kurucusu' anlamlarına gelmektedir. Dönemin Nakşibendi şeyhi Ebu Ali Farmedi'ye büyük hürmet gösterdiği bilinmektedir.

Nizâmülmülk, 14 Ekim 1092 tarihinde bir Haşhaşî fedaisi tarafından düzenlenen suikast sonucu öldürülmüştür. Suikastın, Melikşah'ın hazinedarı Tac'ül-Mülk'ün sultana iftiraları ve nüfuzunu kırmak istemesi üzerine planlandığı rivayet edilmektedir. Cenazesi, bugün İran'ın İsfahan kentinde Sultan Melikşah ve diğer Selçuklu ailesi fertleriyle birlikte mütevazı bir türbede bulunmaktadır.

Tarihî önemi ve başarıları

Nizâmülmülk, Selçuklu devletinin müesseseleşmesi ve merkezileşmesi yönünde kritik adımlar atmıştır. Devletin toprak idaresi hukukunda ikta sisteminin kurucusu olarak kabul edilmekte ve Türk devletlerinde ilk kez gelir-gider raporlarını hazırlatan kişi olmuştur. Dünyadaki ilk istihbarat teşkilatının kurucusu olduğu ve öğrencilere yurt ile burs hizmetlerini başlattığı belirtilmektedir.

Bağdat, İsfahan, Nişabur, Belh, Herat, Basra, Musul ve Amol gibi şehirlerde Nizamiye Medreselerini kurdurmuştur. Bu medreselerin kurumlaşması, İslam dünyasında olduğu gibi ilk Batı Avrupa üniversitelerinin temellerinin atılmasında da etkili olmuştur.

Eserleri ve mirası

Nizâmülmülk, devlet yönetimi ve siyaset bilimi üzerine kaleme aldığı Siyâsetnâme adlı eserin yazarıdır. Sultan Melikşah ile olan ilişkisi, vezaret divitinin saltanat tacına bağlı olduğu yönündeki sözleriyle tarihe geçmiştir. Kendisine atfedilen 'Dünya tarihinin gelmiş geçmiş en büyük devlet adamlarından biri' olduğu görüşü, kaynaklarda yer almaktadır.

Haritada ve ilgili kayıtlar

Benzer / İlgili Türk büyükleri

Aynı alan, dönem, devlet ve bölgeye göre ilgili kayıtlar.

Bu sayfa, Vikipedi'deki «Nizâmülmülk» maddesinden yararlanılarak yapay zekâ destekli editörlük ile özgün cümlelerle yeniden yazılmıştır; Vikipedi metinleri CC BY-SA 4.0 lisanslıdır. Kesin bilgi için resmî ve akademik kaynaklara başvurun; bir hata görürseniz bize bildirin.

Kaynaklar

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; resmî ve bağlayıcı metin için kaynaklara bakın. Hukuki, mali veya tıbbi tavsiye değildir.

Bağışlarınız İçin

Hesap sahibi: Türk Kültürünü Araştırma ve Tanıtma Vakfı

T.C. Ziraat Bankası

TR49 0001 0012 6298 0865 4750 01