Zekâi Dede

Dönemi ve bağlam

Kendisi, sadece Dede Efendi olarak bilinen Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi'nin öğrencisiydi. Müzik eğitimine Eyyubî Mehmed Bey'den ders alarak başladı ve bir yıl sonra ilahi ile şarkılar bestelemeye başladı. Hocası Mehmed Bey, onu diğer öğrencisi Hamdi Efendi ile birlikte Dede Efendi'nin konağına götürerek tanıştırdı. Dede Efendi'nin arzusu üzerine, haftada bir gün tek başına, bir gün de hocası ile birlikte konağında meşk etmeye başladı. 1844 yılı Temmuz'undan Mısır'a gittiği 1845 Mayısına kadar geçen on aylık sürede Dede Efendi ile meşk etme fırsatı buldu. Bu süreçte Dede Efendi'nin son talebesi oldu. 1845 başlarında, hocası Mehmed Bey aracılığıyla Sûz-i Dil makamından bestelediği I. ve II. besteler'i Dede Efendi'ye takdim etti. İsmail Dede, bu faslın Ağır Semaî'sinin Zekâi Efendi, Yürük Semaî'sinin ise Hamdi Efendi tarafından bestelenmesini istedi. Bu eser, Hafız Zekâi Efendi'nin büyük formdaki ilk bestesi olarak kayıtlara geçti.

1845 ortalarında Mısır Prensi Mustafa Fâzıl Paşa ile tanışan Zekâi Dede, onun sarayında musiki muallimliği teklifini kabul ederek Mısır'a gitti. Mısır'da bulunduğu süre zarfında Arapçasını ilerletti ve yerel dini ile din dışı müzikleri inceledi. Bu dönemde Arapça güfteli ve 'Şugl' denen ilahiler besteledi. Mustafa Fazıl Bey, paşa rütbesiyle İstanbul'a atanınca, Zekâi Dede de onunla birlikte İstanbul'a döndü. 1883 yılında Darüşşafaka'da musiki muallimi olarak göreve başladı ve ölümüne kadar geçen on dört yıl boyunca bu kurumda öğretmenlik yaptı. Ancak gerek batı notasını gerekse Hamparsum notasını bestelerinde hiç kullanmadı.

Eserleri ve mirası

Zekâi Dede Efendi'nin ilk büyük formlu eseri Sûz-i Dil makamındandır ve ilk ayini de bu makamdandır. Mustafa Fâzıl Paşa'nın isteği üzerine bestelenen ve ona ithaf edilen bu ayin, 1870 yılında birkaç günde tamamlandı. Zekâi Dede o tarihte henüz Mevlevi olmadığı için bu ayinin ilk mukabelesi ancak 1891'de Bahariye Dergahında resmen yapıldı. Oğlu Ahmed Irsoy, babasının beş ayin, yüz kadar Kâr, Beste ve Semaî ile dört yüz küsur İlahi, Şugl, Şarkı ve Marş bestelediğini belirtmiştir. Beş ayin ile doksan beş Kâr, Beste ve Semaî elimizde olmasına rağmen, küçük formlu eserlerinin yalnızca yüz altmış üçü günümüze ulaşabilmiştir. Zekâi Dede, pek çok ilahi ve şarkısını büyük eserleri gibi meşke değer bulmadığı ve nota bilmediği için bu eserler unutulup gitmiştir. İlk ayininden on beş yıl sonra, kudümzenbaşılığının ilk yılı olan 1884 Aralığından 1885 Aralığına kadar olan dönemde son dört ayinini besteledi. Bayatî-Bûselik terkîbini kullanan ilk bestekâr olan Zekâi Dede'nin önemli eserleri arasında Hisâr-Bûselik, Şehnâz-Bûselik ve Hicazkâr fasılları, Ferahnâk Beste, Acem-Aşîrân Beste, Sûz-i Dil Semaî ve Mevlevî Ayinleri yer almaktadır.

Zekâi Dede Efendi, klasik repertuvarın günümüze aktarılmasında büyük rol oynayan pek çok öğrenci yetiştirdi. Şevki Bey, Hüseyin Fahreddin Dede, Ahmed Avni Konuk, Leon Hanciyan, Ali Rıfat Çağatay, Raûf Yektâ Bey, Muallim İsmail Hakkı Bey, Dr. Suphi Ezgi, Ahmet Rasim, Şükrü Şenozan ve Hüseyin Sadettin Arel onun öğrencileri arasındadır. Öğrencilerinden Rauf Yektâ Bey, Suphi Ezgi ve oğlu Ahmet Irsoy, Darülelhân Türk Müziği Eserlerini Tasnif ve Tespit Heyeti'nde önemli çalışmalar yaparak eserlerin notaya geçirilmesini sağladı. Yüz yıllardır meşk zinciriyle aktarılan ve sınırlı bir kısmı notaya alınmış olan eserler, bu heyetin çalışmalarıyla tespit edilerek kayıt altına alındı. Zekâi Dede'nin yüz yetmiş yedi parça eserinin notası, oğlu Ahmed Irsoy ile talebesi Dr. Suphi Ezgi tarafından üç cilt halinde İstanbul Konservatuvarı yayınları arasında basıldı. Beş Mevlevi ayini ile bazı tasavvufi eserleri de Ahmet Irsoy, Suphi Ezgi, Raûf Yektâ ve Ali Rıfat Çağatay tarafından yayınlandı. Bestekâr hakkında yayınlanmış ilk ve en önemli eser, Rauf Yektâ Bey tarafından kaleme alınan ve birinci cüzü bestekâra ayrılan Esâtiz-i Elhân adlı çalışmadır. İrfan Karaduman tarafından Zekai Dede Efendi'nin makam anlayışı ve Türk musikisine etkileri hakkında bir doktora tezi hazırlanmıştır. Kibele Kıvılcım Çiftçi tarafından ise Türk mûsikîsi makam eğitiminde kullanılabilirliği bakımından Zekâi Dede Efendi'nin beste formundaki eserlerinin analizi başlıklı bir doktora tezi hazırlanmıştır.

Haritada ve ilgili kayıtlar

• Türk Dünyası Haritası’nda göster
• Osmanlı Devleti (yaklaşık 1299 – 1922)

Benzer / İlgili Türk büyükleri

Aynı alan, dönem, devlet ve bölgeye göre ilgili kayıtlar.