Güney Zazaca
Dımli, Dımıli, Dımılki, Zazaki
TelaffuzZazaca telaffuz: [dɪmɪlki]
Ana dili olanlarTürkiye
BölgeAnadolu
EtnisiteZazalar
Konuşan sayısı1,16 milyon  (2016)
Dil ailesi
Yazı sistemiZaza alfabesi
Dil kodları
ISO 639-1diq
ISO 639-2diq
ISO 639-3diq
Glottologdiml1238  Dimli
ELPDimli
Güney Zazaca, lacivert ile renklendirilmiş.
Bu sayfa UFA fonetik Unicode semboller içerir. Doğru bir görüntüleme desteğiniz bulunmadığı takdirde, soru işaretleri, kutular veya diğer Unicode karakterleri görebilirsiniz. IPA sembolleri ile ilgili rehberi okumak için, bakınız Yardım:IPA.

Güney Zazacası, Zazalar tarafından konuşulan Zaza dilinin üç ana lehçesinden biridir. Güney Zazacası aynı zamanda Deylem ve Deylemli etnonimlerinden türediği düşünülen Dımli, Dımıli veya Dımılki olarak da adlandırılmaktadır. Dımıliki adlandırması aynı zamanda Kuzey Zazacası için de kullanılmaktadır.

Sınıflandırma

Glottolog Güney Zazacasını İran dillerinin Kuzeybatı İran dilleri kolunun Azeri dilleri grubu içinde sınıflandırmaktadır. Güney Zazacası Dumbuli, Hazzu, Kori, Motki ve Sivereki olmak üzere beş alt lehçeden oluşmaktadır.

Tarih

Güney Zazacası, Siverek, Kori ve diğer mücavir lehçeleri, Oskar Mann ve Karl Hadank tarafından erken 20. yüzyılda analiz edilmiştir. 19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başlarında Zaza dilinde yazılan ilk dini eserler (Mevlitler), Arap harfleri kullanılarak bu lehçeyle yazılmıştır.

Konuşurları

Güney Zazacası ağırlıklı olarak Siverek, Çermik, Çüngüş, Gerger, Mutki, Aksaray, Ergani, Maden ve Kulp gibi Zaza dilinin konuşulduğu coğrafyanın güney kesimlerinde konuşulmaktadır. Güney Zazacası konuşan Zazalar yaşadıkları bölgedeki Türkler ve Araplar gibi Kürtlerin aksine Hanefi mezhebi müntesibidir. Güney Zazacası konuşurlarının sayısı 2016 yılı tahminine göre yaklaşık 1,16 milyondur.

Grammar

Güney Zazacası, Zaza dilinin diğer lehçelerine göre daha muhafazakar (eski, arkaik) bir yapıya sahiptir. Fonolojik, morfolojik, sözdizimsel ve sözcüksel açıdan Kuzey Zazacasından farklıdır. En az farklılık söz diziminde, en önemli farklılıklar ise fonolojide görülmektedir. Bu noktada š ve s, g ve c ile k ve č sesleri arasındaki fonolojik değişimler dikkat çekicidir. Morfolojik olarak dişil eki Güney Zazacasında vurgusuz /-ı/ şeklinde, Kuzey Zazacasında ise /-e/ şeklinde gerçekleşmektedir. Güney Zazacasını diğer tüm İran dillerinden ayıran ayırt edici dil özelliği ise ikili ezafe (double ezafa) sistemine sahip olmasıdır.

Aşağıdaki tablo Güney ve Kuzey Zaza arasındaki fonolojik değişikliklerin genel karşılaştırmasını göstermektedir:

Türkçe Güney Zazacası Kuzey Zazacası
süt šıt sıt
aç/susuz veyšan/teyšan vesan/tesan
ev ke, keye, kiye če, čeye
can gan can
tavuk kergı kerge

Ayrıca bakınız

Kaynakça

  1. ^ "Zazaki, Southern". Ethnologue. 2016. 5 Haziran 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  2. ^ a b c Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Dimli". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. 
  3. ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Dimli". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. 
  4. ^ "Zaza". Ethnologue. 2025. 14 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Aralık 2025. 
  5. ^ Paul, Ludwig (2009). "Zazaki". Windfuhr, Gernot (Ed.). The Iranian Languages. New York: Routledge. ss. 546, 554. ISBN 978-0-7007-1131-4. 
  6. ^ Selcan, Zülfü (1998). Grammatik der Zaza-Sprache Nord-Dialekt (Dersim-Dialekt) [Grammar of the Zaza language, Northern dialect (Dersim dialect)] (Almanca). Berlin: Wissenschaft & Technik Verlag. s. 135. ISBN 3-928943-96-0. ...wurden zwei hauptdialekte der Zaza-Sprache festgestellt: ein Nord Dialekt und en Süddialekt. 
  7. ^ Arslan, İlyas (2016). Verbfunktionalität und Ergativität in der Zaza-Sprache (PDF) (PhD tez). Köln: Universität Düsseldorf. s. 11. 23 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 1 Şubat 2026. 
  8. ^ Arslan, İlyas (2018). "Zaza Dilinde Lehçe Farklılıkları" [The Dialectological Differences Of Zaza Language]. Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi. 4 (4): 6-7 – Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü vasıtasıyla. 
  9. ^ Werner, Brigitte (2012). "Morphological Sketch of Southern Zazaki (spoken in the area of Çermik, Çüngüş, Siverek and Gerger)" (PDF). Zazaki.de. SIL International. s. 4. 6 Haziran 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 1 Şubat 2026. 
  10. ^ Keskin, Mesut (2015). "Zaza Dili (Zaza Language)". Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi. 1 (1): 101-102. 17 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi21 Şubat 2026. 
  11. ^ Asatrian, Garnik (1995), "DIMLĪ", Encyclopædia Iranica, VI (5), ss. 405-411, 10 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi7 Haziran 2020 
  12. ^ a b Aratemür, Yaşar (2025). Sprachatlas Der Zaza-Sprache: Lautgeographie Des Zazaki. Leiden: Brill. s. 323. ISBN 978-90-04-74621-3. 
  13. ^ Eren, Hıdır (2019). "Zazaların Kendilerini Adlandırmaları Üzerine Kısa Bir Deneme". Çağlayan, Hüseyin; Özcan, Mesut (Ed.). Tarihsel ve Sosyolojik Gelişimi İle Zazaca, Tarih-Edebiyat-Coğrafya-Folklor. Ankara: Kalan Yayınları. ss. 87-93. ISBN 978-605-4915-08-8. 16 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Ocak 2024. 
  14. ^ Arakelova (1999), ss. 397.
  15. ^ Werner (2017), s. 70.
  16. ^ Lockwood, William Burley (1972). A Panorama of Indo-European Languages. Londra: Hutchinson. ss. 244. The Zaza people are descended from immigrants from Dailam on the southern shore of the Caspian Sea and have in part retained the language of their ancestors, which they themselves call Dimli. 
  17. ^ Keskin (2015), s. 95-96.
  18. ^ Hadank, Karl (1930). Mundarten der Zâzâ: Hauptsächlich aus Siwerek und Kor (Almanca). Berlin: Verlag der Preussischen Akademie. ss. 18-23, 24-26. 
  19. ^ Selcan, Zülfü (1998). Grammatik der Zaza-Sprache Nord-Dialekt (Dersim-Dialekt) [Grammar of the Zaza language, Northern dialect (Dersim dialect)] (Almanca). Berlin: Wissenschaft & Technik Verlag. ss. 104-105. ISBN 3-928943-96-0. 
  20. ^ Keskin, Mesut (2015). "Zaza Dili (Zaza Language)". Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi. 1 (1): 94-95, 101-102. 
  21. ^ Werner (2017), s. 67.
  22. ^ Keskin, Mesut (2015). "Zaza Dili (Zaza Language)". Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi. 1 (1): 94-95, 101-102. 
  23. ^ "Zazaki, Southern". Ethnologue. 2016. 5 Haziran 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  24. ^ Keskin, Mesut (2015). "Zaza Dili (Zaza Language)". Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi. 1 (1): 94-95, 101-102. 
  25. ^ Arslan, İlyas (2018). "Zaza Dilinde Lehçe Farklılıkları" [The Dialectological Differences Of Zaza Language]. Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi. 4 (4): 54-55 – Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü vasıtasıyla. 
  26. ^ Hayıg, Roşan; Werner, Brigitte (2012). Zazaca-Türkçe Sözlük ; Türkçe-Zazaca Sözcük Listesi (Çermik – Çüngüş – Siverek – Gerger Bölgeleri) [Zaza-Turkish Dictionary; Turkish-Zaza Word List (Çermik - Çüngüş - Siverek - Gerger Regions)]. İstanbul: Tij Yayınları. s. 421. 
  27. ^ Paul, Ludwig (2009). "Zazaki". Windfuhr, Gernot (Ed.). The Iranian Languages. New York: Routledge. s. 563. ISBN 978-0-7007-1131-4. 
  28. ^ Larson, Richard K. and Hiroko Yamakido. 2006. Zazaki “double ezafe” as double case-marking. Paper presented at the Annual meeting of the Linguistic Society of America, Albuquerque, NM.

Bibliyografi

  • Werner, Eberhard (2017). Rivers and Mountains: A Historical, Applied Anthropological and Linguistical Study of the Zaza People of Turkey Including an Introduction to Applied Cultural Anthropology. Nürnberg: Verlag Fur Theologie Und Religionswissenschaft. ISBN 978-3957760654. 
  • Arakelova, Victoria (1999), "The Zaza People as a New Ethno-Political Factor in the Region", Iran & the Caucasus, cilt 3/4, ss. 397-408, doi:10.1163/157338499X00335, ISSN 1573-384X, JSTOR 4030804 
Batı
Güney
  • † ölü dilleri göstermektedir