Karmatîler

Karmatîler
قرامطة
Karmatîler قرامطة
899-1077
	Ebu Tahir el-Cennabi yönetimindeki Karmatîler
Başkent	El-Ahsa
Resmî din	İsmaililik
Demonim	Karmatî
Hükûmet	Teokrasi
Hükümdar
• 894-914
• 894-914	Ebu Said el-Cennabi (ilk)
• 914-944	Ebu Tahir el-Cennabi
• 944-970	Ahmed Ebu Tahir
• 968-977	El-Hasan el-A'sam
• 970-972	Ebul Kasım Sa'id
• 972-977	Ebu Yakub Yusuf (son)
Tarihî dönem	İslam'ın Altın Çağı ; (4. Hicri yüzyıl)
• Kuruluşu
• Kuruluşu	899
• Mekke'nin yağmalanması	930
• Dağılışı	1077
Öncüller	Ardıllar
	Abbâsîler
Uyûnîler Emirliği

Karmatîler, (Arapça: قرماطة, Ķarāmita) Ali soyundan geldiklerini iddia eden Araplaşmış Fars kökenli bir hanedan tarafından yönetilen Şiî İsmailî militan bir hareket.

Şiî İsmailî İslam'ın senkretik bir koluna bağlıydılar ve Ebu Said el-Cennabi tarafından kurulan bir hanedan tarafından yönetiliyorlardı. Fatımî halifesi Ubeydullah el-Mehdi'nın imamet iddiasını reddettiler ve Mehdi'nin geleceğine olan inançlarına sıkıca bağlı kaldılar; Fatımi ve Abbasi halifeliklerine karşı ayaklandılar.

Mekke, Karmati lideri Ebu Tahir el-Cennabi tarafından yağmalandı; 930 yılında hac mevsiminde binlerce kişi öldürülerek Zemzem Kuyusu cesetlerle kirletildi ve Hacer-ü'l Esved çalınarak Bahreyn'e götürüldü ve bu yaşanılanlar Müslüman dünyasını öfkelendirdi.

Karmatîler hareketi

Karmatilik, İsmailliyye mezhebi içerisinde ortaya çıkmış ve her ne kadar Fatımilerin ortaya çıkışından sonra onlara bağlanmayı reddetmişse de eski İsmâ'îlî öğretiye sâdık kalmaya devam etmiş bir harekettir.

Hareket, ismini kurucusu olduğu kabul edilen Kûfeli Hamdân Karmat'tan almıştır. Hamdân; Sâbiîliğe mensup olup büyük ihtimal 877'de Abdullah bin Meymûn yahut onun oğlu Ahmed'in dâîlerinden Hüseyin el-Ahvâzî'nin telkinleriyle İsmâiliyye hareketine katılmış, onun ölümünden veya Sevâd bölgesini terkinden sonra İsmâiliyye'nin Sevâd dâ'îsi olmuştur.

Karmatîlik; Hamdân'ın dâ'îlerinden Ebû Sa'îd Hasan bin Behrâm Cennâbî'nin, İsmâ'îlî öğretilerini Zerdüştlük ve İran milliyetçiliğiyle harmanlamasıyla önceleri Ubeydullah Mehdî Billah’ın imâmet düşüncesine karşı bir tepki hareketine dönüşmüştür. Kısa bir süre sonraysa Ebû Sa'îd Cennâbî'nin oğlu Ebû Tâhir Süleyman el-Cennâbî’in devlet başkanlığı döneminde Mekke yağmalanıp Hacerü'l-esved çalınmış, hemen ardından da Ebû’l-Fađl el-İsfahânî adlı genç bir mahkûm, mehdî ilân edilip kurdukları ütopya cumhuriyetin başına geçirilmiş, yüzyıl boyunca devam edecek olan bir terörizm devresinin kıvılcımını ateşleyenlerin hareketi hâline gelmiştir.

Tarihçe

890 yılında Kûfe'de İsmailîliğin El-Sevâd (bugünkü Güney Irak) bölgesi temsilcisi "Hamdan Karmat"; daha sonra adı "Karmatîlik" olacak olan ilk örgütlenmeyi oluşturmuştur.

899'da Ubeydullah'ın; imâmetin kendisine ve dedelerine ait bir hak olduğunu ileri sürmesi üzerine, İsmâ'îlîliler'in çoğunluğu bunu kabul ettiği hâlde "Hamdân Karmat" ve taraftarları reddederek isyan etmişler ve bu yeni İsmâ'îliyye doktrinine desteklerini kesmişlerdir.

Aynı yıl Hamdân Karmat tarafından Bahreyn'e gönderilen, aslen İran'ın Buşehr Eyaleti'ne bağlı Ganaveh şehristanından olan Ebû Saʿid Hasan bin Behrâm Cennâbî; Bahreyn'in başkenti Hajr ile Doğu Arabistan'ın Lahsa kentlerini ele geçirdi.

Beklenen mehdîyi temsil iddiasında olan Ebû Sa'îd Cennâbî; İsmâ'îliyye'deki bölünmeden sonra (899) Bahreyn'de müstakil bir Karmatî devleti kurdu. Bu arada Ubeydullah el-Mehdî de 909 yılında İfrîkıye Fâtımî halîfeliğini kurdu. Karmatîlerin mehdî beklentisinin ikinci yılında, hicrî 301/mîlâdî 913-914'te Ubeydullah el-Mehdî'nin tertip ettiği bir suikast neticesi Ebû Sa'îd Cennâbî öldürüldü.

Karmatîlik, 10. yüzyılın başlarına kadar el-Sevâd ve Suriye'ye yayılmış ve 903'te Şam'ı kuşatmıştır. Ancak 907'de Abbasîler tarafından bastırılmıştır.

Bahreyn'de "Mü'miniyye" kentini inşâ eden Karmatîler; Ebû Sa'îd Cennâbî'nin oğlu Ebû Tâhir Süleyman el-Cennâbî’nin devlet başkanlığı döneminde 930 yılının hac mevsiminde Mekke'ye saldırmışlar, Kâbe baskınında 20.000 hacıyı katlederek cesetlerini zemzem kuyusuna doldurmuşlar ve Hacerü'l-esved’i de çalarak Bahreyn’deki Hecer’e götürdüler ve yirmi yıl kadar orada tuttular. Baskının üzerinden bir yıl geçtikten sonra 931'de Ebû Tâhir Cennâbî; Bahreyn'in idaresini İsfahan'dan getirttiği Ebu'l Fađl el-İsfahânî'yi adlı genç bir mahkûma devrederek aynı zamanda onu mehdî ilân etti ve kurduğu ütopya cumhuriyetin başına geçirmekle yüzyıl boyunca devam edecek bir terörizm döneminin kıvılcımını da çakmış oldu. Lâkin bu genç; eski İran kisrâlarının neslinden geldiğini ve İran dinini ıslah etmekle vazifeli olduğunu söyleyip üstüne Araplar aleyhinde görüşler de ortaya koyunca göreve getirilmesinden seksen gün sonra Ebû Tâhir tarafından öldürüldü. Bu hâdise, Bahreyn Karmatîleri arasında büyük şaşkınlığa ve dağılmaya yol açtı; birçok dâî, Ebû Tâhir’le bağını kesti. Onun 944'te ölümünden sonra kardeşleri, Abbâsîler’e karşı barışçı bir siyaset izlediler.

Karmatîler, 11. yüzyıla kadar bağımsızlıklarını korumuşlardır. Ancak 1058-1077 yılları arasında gerçekleşen ve Selçuklu, Gazneli, Abbâsî, Fâtımî destekli Uyunî Ayaklanması ile yıkılmıştır.

Bazı araştırmacılara göre Karmatîlik, yalnızca dinî bir hareket değil; eşitlikçi mülkiyet anlayışı, ortak üretim ve merkezi otoriteye karşı geliştirdiği alternatif toplumsal düzen tasavvuruyla Orta Çağ İslam dünyasının en dikkat çekici sosyo-politik hareketlerinden biri olarak değerlendirilmiştir.

Türkiye'de Karmatîlik

Karmatîler hakkında Türkiye'deki ilk anma toplantısı; kendilerini antikapitalist Müslümanlar olarak takdim eden bir grup tarafından 10 Ekim 2018 tarihinde İstanbul'un Fatih ilçesine bağlı Balat semtinde bulunan İnşâ Kültürevi'nde tertip edilmiştir. Faik Bulut, Recep İhsan Eliaçık ve Emre Ergül'ün konuşmacı olarak katıldıkları programda Karmatîlik ve Karmatîler; ''İslam'ın özüne dönüş pratiği ve İslam komüncüleri'' olarak tarif edilmiştir.

Karmatîler'in imâm silsileleri

İslâm Peygamberi Muhammed Mustafa	Peygamber
1. İmâm Ali el-Murtezâ (Birinci Ali)	1. İmâm ve peygamber
2. İmâm Hasan el-Müctebâ (İkinci Ali)	2. İmâm
3. İmâm Hüseyin bin Ali (Üçüncü Ali)	3. İmâm
4. İmâm Ali Zeynel Âbidîn (Dördüncü Ali)	4. İmâm
5. İmâm Muhammed el-Bâkır (Beşinci Ali)	5. İmâm
6. İmâm Câ'fer-i Sâdık (Altıncı Ali)	6. İmâm
7. İmâm Muhammed bin İsmâ'îl el-Mektûm (Yedinci Ali)	7. İmâm, Mehdi ve son peygamber

İmâmların numaralandırılması (İsnâ-aşeriyye) ile aynıdır fakat imâmet; son peygamber, Mehdi ve İmâm olarak kabul edilen Muhammed bin İsmâ'îl el-Mektûm (Yedinci Ali) ile nihâyete erdirilmektedir.

Kaynakça

^ Omar, Farouk (2000). الوسيط في التاريخ الخليج العربي في العصر الأسلامي الوسيط [Al-Wasit in the History of the Arabian Gulf: In the Medieval Islamic Period]. Dar Shorouq. s. 45. ISBN 9789957001148. . وكما رفعت حركة الزنج شعار التشيع العلوي باعتباره الشعار المعارض للعباسيين ، ورفعت حركة القرامطة الشعار نفسه ومثلما ادعى صاحب الزنج النسب العلوي . تبنى زعماء القرامطة نفس الادعاء
^ Omar, Farouk (1999). نشأة الحركات الدينية السياسية في الإسلام [The Emergence of the Political Religious Movements in Islam]. Al Ahlia publications. s. 223.
^ Carra de Vaux, B. & Hodgson, M. G. S. (1965). "al-D̲j̲annābī, Abū Saʿīd Ḥasan b. Bahrām". In Lewis, B.; Pellat, Ch. & Schacht, J. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Volume II: C–G. Leiden: E. J. Brill. p. 452. OCLC 495469475.
^ Madelung, Wilferd (1983). "Abū Saʿīd Jannābī 8 Haziran 2026 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica. Vol. I/4: Abū Manṣūr Heravı̄–Adat. London and New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 380–381. 978-0-7100-9093-5
^ Mumayiz, Ibrahim A. (2006). Arabesques: Selections of Biography and Poetry from Classical Arabic Literature (İngilizce). Coronet Books Incorporated. s. 39. ISBN 978-90-441-1888-9. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Haziran 2026.
^ Jr, Everett Jenkins (11 Kasım 2010). The Muslim Diaspora (Volume 1, 570-1500): A Comprehensive Chronology of the Spread of Islam in Asia, Africa, Europe and the Americas (İngilizce). McFarland. s. 98. ISBN 978-0-7864-4713-8. 5 Ocak 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Haziran 2026.
^ ^a ^b "Qarmatian | Meaning, Attack, Beliefs, & History". Encyclopædia Britannica (İngilizce). 9 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Temmuz 2021.
^ Carra de Vaux & Hodgson 1965, s. 452.
^ Madelung 1983.
^ de Blois, François (1986). "THE 'ABU SAʿIDIS OR SO-CALLED "QARMATIANS" OF BAHRAYN". Proceedings of the Seminar for Arabian Studies. 16: 13-21. ISSN 0308-8421. JSTOR 41223231. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi20 Haziran 2026.
^ Mecca's History 9 Mayıs 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., from Encyclopædia Britannica.
^ Glassé, Cyril. 2008. The New Encyclopedia of Islam. Walnut Creek CA: AltaMira Press p. 369
^ Taberî, Târîḫ (Ebü’l-Fazl), c:10, sh:25.
^ ^a ^b ^c ^d Hizmetli, Sabri, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2001, İstanbul, c. 24, sh. 510-514
^ ^a ^b The Qarmatians in Bahrain (Bahreyn’deki Karmatîler) 17 Şubat 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Ismaili Net
^ ^a ^b Mecca's History 9 Mayıs 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Encyclopædia Britannica’dan)
^ ^a ^b Magnus Thorkell, Imagining the End: Visions of Apocalypse By Abbas Amanat, Sayfa 123
^ ^a ^b Delia Cortese ve Simonetta Calderini, Women and the Fatimids in the World of Islam, Sayfa 26.
^ ^a ^b Paul Ernest Walke, Early Philosophical Shiism: The Ismaili Neoplatonism of Abū Yaʻqūb Al-Sijistānī, Sayfa 161.
^ ^a ^b Yuri Stoyanov, The Other God: Dualist Religions from Antiquity to the Cathar Heresy.
^ ^a ^b Gustave Edmund Von Grunebaum, Classical Islam: A History, Sayfa 600-1258 ve Sayfa 113.
^ ^a ^b Heinz Halm, 1996, The Empire of the Mahdi: The Rise of the Fatimids, Brill, sayfa 257.
^ ^a ^b Al-Jubūrī, I M N, "History of Islamic Philosophy", Authors Online Ltd, sayfa 172, 2004.
^ "Encyclopedia Iranica, ḤAMDĀN QARMAṬ". 7 Nisan 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Nisan 2014.
^ Encyclopedia Islamica 10 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Farsça)
^ ABŪ SAʿĪD JANNĀBĪ, Encyclopedia Iranica^{[ölü/kırık bağlantı]}
^ Bosworth, C. E. (11 Mart 2014). New Islamic Dynasties (İngilizce). Edinburg Üniversitesi Yayınları. s. 41. ISBN 978-0-7486-9648-2.
^ "Arşivlenmiş kopya" فضاءات - صحيفة الوسط البحرينية - مملكة البحرين. alwasatnews.com (Arapça). 4 Şubat 2009. 17 Nisan 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2025-08-09.
^ Farhad Daftary, The Ismāı̄lı̄s: Their History and Doctrines, Cambridge Üniversitesi Yayınları 1990, s. 221
^ Yitzhak Nakash, Reaching for Power:The Shi'a in the Modern Arab World, (Princeton Üniversitesi Yayınları, 2006), s. 22
^ C.E. Bosworth, The New Islamic Dynasties, (Kolombiya Üniversitesi Yayınları, 1996), s. 94-95
^ Ekinci, Abdullah (2005). Ortadoğu'da Marjinal Bir Hareket: Karmatîler. Ankara: Odak Yayınları. s. 247-248.
^ "İnşâ Kültürevi'nde Öteki İslam Tarihi Anması ve İslâm Komüncüleri Karmatîler Devrimci Sûfî Hallāc-ı Mansûr (10.10.2018)". web.archive.org. 1 Mart 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mart 2019.
^ ^a ^b ^c Defterî, Ferhad [en] (2007). Cambridge Üniversitesi (Ed.). The Isma'ilis: Their History and Doctrines (İngilizce). Cambridge: Cambridge Üniversitesi Yayınları. s. 97. 13 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Kasım 2017. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)

Bibliyografya

Ismaili Net "Karmatiler'in kökeni" 7 Haziran 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
Ismaili Net "Bahreyn Karmatileri" 17 Şubat 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
Kathryn Babayan 2002: Mystics, Monarchs, and Messiahs: Cultural Landscapes of Early Modern Iran, ISBN 0-932885-28-4
Slavoj Zizek 2009: First as Tragedy, Then as Farce, p. 121 references this Wikipedia page on the Qarmatians.
Bu madde artık kamu malı olan bir yayından alınan metni içeriyor:
Chisholm, Hugh, (Ed.) (1911). "madde adı gerekli". Encyclopædia Britannica (11. bas.). Cambridge University Press.

[:Omar-1] Omar, Farouk (2000). الوسيط في التاريخ الخليج العربي في العصر الأسلامي الوسيط [Al-Wasit in the History of the Arabian Gulf: In the Medieval Islamic Period]. Dar Shorouq. s. 45. ISBN 9789957001148. . وكما رفعت حركة الزنج شعار التشيع العلوي باعتباره الشعار المعارض للعباسيين ، ورفعت حركة القرامطة الشعار نفسه ومثلما ادعى صاحب الزنج النسب العلوي . تبنى زعماء القرامطة نفس الادعاء

[:0-2] Omar, Farouk (1999). نشأة الحركات الدينية السياسية في الإسلام [The Emergence of the Political Religious Movements in Islam]. Al Ahlia publications. s. 223.

[3] Carra de Vaux, B. & Hodgson, M. G. S. (1965). "al-D̲j̲annābī, Abū Saʿīd Ḥasan b. Bahrām". In Lewis, B.; Pellat, Ch. & Schacht, J. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Volume II: C–G. Leiden: E. J. Brill. p. 452. OCLC 495469475.

[:1-4] Madelung, Wilferd (1983). "Abū Saʿīd Jannābī 8 Haziran 2026 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica. Vol. I/4: Abū Manṣūr Heravı̄–Adat. London and New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 380–381. 978-0-7100-9093-5

[5] Mumayiz, Ibrahim A. (2006). Arabesques: Selections of Biography and Poetry from Classical Arabic Literature (İngilizce). Coronet Books Incorporated. s. 39. ISBN 978-90-441-1888-9. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Haziran 2026.

[6] Jr, Everett Jenkins (11 Kasım 2010). The Muslim Diaspora (Volume 1, 570-1500): A Comprehensive Chronology of the Spread of Islam in Asia, Africa, Europe and the Americas (İngilizce). McFarland. s. 98. ISBN 978-0-7864-4713-8. 5 Ocak 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Haziran 2026.

[britannica.com-7] "Qarmatian | Meaning, Attack, Beliefs, & History". Encyclopædia Britannica (İngilizce). 9 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Temmuz 2021.

[FOOTNOTECarra_de_VauxHodgson1965452-8] Carra de Vaux & Hodgson 1965, s. 452.

[FOOTNOTEMadelung1983-9] Madelung 1983.

[10] Blois, François (1986). "THE 'ABU SAʿIDIS OR SO-CALLED "QARMATIANS" OF BAHRAYN". Proceedings of the Seminar for Arabian Studies. 16: 13-21. ISSN 0308-8421. JSTOR 41223231. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi20 Haziran 2026.

[11] Mecca's History 9 Mayıs 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., from Encyclopædia Britannica.

[Glasse-12] Glassé, Cyril. 2008. The New Encyclopedia of Islam. Walnut Creek CA: AltaMira Press p. 369

[13] Taberî, Târîḫ (Ebü’l-Fazl), c:10, sh:25.

[ia-sabri-14] Hizmetli, Sabri, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2001, İstanbul, c. 24, sh. 510-514

[çalan-15] The Qarmatians in Bahrain (Bahreyn’deki Karmatîler) 17 Şubat 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Ismaili Net

[britan5-16] Mecca's History 9 Mayıs 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Encyclopædia Britannica’dan)

[magnus-17] Magnus Thorkell, Imagining the End: Visions of Apocalypse By Abbas Amanat, Sayfa 123

[delia-18] Delia Cortese ve Simonetta Calderini, Women and the Fatimids in the World of Islam, Sayfa 26.

[Ernest-19] Paul Ernest Walke, Early Philosophical Shiism: The Ismaili Neoplatonism of Abū Yaʻqūb Al-Sijistānī, Sayfa 161.

[ReferenceA-20] Yuri Stoyanov, The Other God: Dualist Religions from Antiquity to the Cathar Heresy.

[ReferenceB-21] Gustave Edmund Von Grunebaum, Classical Islam: A History, Sayfa 600-1258 ve Sayfa 113.

[Heinz_Halm_1996-22] Heinz Halm, 1996, The Empire of the Mahdi: The Rise of the Fatimids, Brill, sayfa 257.

[kıvılcım-23] Al-Jubūrī, I M N, "History of Islamic Philosophy", Authors Online Ltd, sayfa 172, 2004.

[24] "Encyclopedia Iranica, ḤAMDĀN QARMAṬ". 7 Nisan 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Nisan 2014.

[25] Encyclopedia Islamica 10 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Farsça)

[26] ABŪ SAʿĪD JANNĀBĪ, Encyclopedia Iranica^{[ölü/kırık bağlantı]}

[27] Bosworth, C. E. (11 Mart 2014). New Islamic Dynasties (İngilizce). Edinburg Üniversitesi Yayınları. s. 41. ISBN 978-0-7486-9648-2.

[28] "Arşivlenmiş kopya" فضاءات - صحيفة الوسط البحرينية - مملكة البحرين. alwasatnews.com (Arapça). 4 Şubat 2009. 17 Nisan 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2025-08-09.

[29] Farhad Daftary, The Ismāı̄lı̄s: Their History and Doctrines, Cambridge Üniversitesi Yayınları 1990, s. 221

[30] Yitzhak Nakash, Reaching for Power:The Shi'a in the Modern Arab World, (Princeton Üniversitesi Yayınları, 2006), s. 22

[31] C.E. Bosworth, The New Islamic Dynasties, (Kolombiya Üniversitesi Yayınları, 1996), s. 94-95

[32] Ekinci, Abdullah (2005). Ortadoğu'da Marjinal Bir Hareket: Karmatîler. Ankara: Odak Yayınları. s. 247-248.

[33] "İnşâ Kültürevi'nde Öteki İslam Tarihi Anması ve İslâm Komüncüleri Karmatîler Devrimci Sûfî Hallāc-ı Mansûr (10.10.2018)". web.archive.org. 1 Mart 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mart 2019.

[Rasūl-34] Defterî, Ferhad [en] (2007). Cambridge Üniversitesi (Ed.). The Isma'ilis: Their History and Doctrines (İngilizce). Cambridge: Cambridge Üniversitesi Yayınları. s. 97. 13 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Kasım 2017. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)