| Ressîler | |
|---|---|
 | |
| Ülke |  Yemen Krallığı |
| Ana hanedan | |
| Kuruluş | 897) (897) |
| Kurucu | Yahyâ bin Hüseyin Hâdî-İlelhak |
| Hanedan reisi | Ageel bin al-Badr |
| Devriliş | 26 Eylül 1962 (tahttan feragat 1 Aralık 1970) |
| Son hükümdar | Muhammed el-Bedir |
| Ünvan(lar) | |
| Distinctions | |
| Alt kolları | Kasimîler el-Husi ailesi |
| Arap devletleri ve hanedanları |
|---|
 |
Yemen imamları ve daha sonra Yemen Kralları, Şii İslam'ın Zeydiyye koluna mensup, dini olarak kutsanmış liderlerdir. 897 yılından itibaren Yemen'in bazı bölgelerinde dini ve siyasi yönetimi bir araya getirdiler. İmamlıkları, 1962'deki cumhuriyetçi devrime ve ardından 1970'te monarşinin resmen kaldırılmasına kadar çeşitli koşullar altında devam etmiştir. Zeydiyye teolojisi, İsmailîlerden veya On İki İmam Şiilerinden, aktif ve görünür bir imamın lider olarak varlığını vurgulamasıyla farklıdır. İmamın dini ilimlerde bilgili olması ve gerekirse savaşta bile topluluğun layık bir önderi olduğunu kanıtlaması bekleniyordu. İmamlık iddiasında bulunan kişi bir "dâvet" ilan ederdi ve çoğu zaman birden fazla iddia sahibi olurdu. Tarihçi İbn Haldun (ö. 1406), genellikle imamları sağlayan kabilenin Benî Ressî veya Ressîler (Arapça: الرسيين) olduğunu belirtir. Orijinal Arap kaynaklarında Ressîler terimi neredeyse hiç kullanılmaz; Batı literatüründe genellikle 16. yüzyıla kadar olan orta Çağ döneminin İmamlarına atıfta bulunur. İmam el-Mansur el-Kasım (1597-1620) ile iktidara gelen Rassî kolu, Kasımiler olarak bilinir.
İmametin kurulması
İmamlar meşruiyetlerini, çoğunlukla önde gelen Zeydiyye ilahiyatçısı Kâsım Ressî (ö. 860) aracılığıyla İslam peygamberi Muhammed'den gelen soy bağına dayandırdılar - lakabı, Mekke yakınlarında sahip olduğu bir mülk olan ar-Rass'a atıfta bulunur. Ondan sonra, ortaçağ imamları bazen Ressîler olarak bilinir. Hüküm süren soyun ilk temsilcisi, torunu Yahyâ bin Hüseyin Hâdî-İlelhak, Medine'de doğmuştur. Bir entelektüel ve önemli bir lider olarak ünü, Yemen'e davet edilmesine yol açmıştır. 893'te ve tekrar 896-97'de dağ kabilelerini yönetmek üzere çağrılmıştır. Hâdî, Yemen Zeydi Şiiliğinin özgün tarzına dönüşen bir dizi politika ve uygulama getirmiştir. Hâdî'nin çabaları sonunda Yemen Zeydiliğinin dini ve siyasi özelliklerinin temel kılavuzları haline gelmiştir. Ancak Hâdî, Yemen'in tamamında yönetimini sağlamlaştırmayı başaramamıştır. Bölgedeki güçlü yerelcilik nedeniyle dağlık bölgelerde bile kalıcı bir devlet kuramamıştır. İsyanlar çıkmış ve halkın bir kısmı onun ve haleflerinin dini-siyasi yönetim iddialarını kabul etmemiştir.
Her ne kadar kalıcı bir idari altyapı kurmayı başaramamış olsa da, Hâdî'nin soyundan gelenler kuzey yaylalarının yerel aristokrasisi haline gelmiş ve Yemen'in sonraki bin yılı boyunca imamların çoğu onların arasından seçilmiştir. Bazen imamlar Muhammed'in soyundan gelen diğer kollardan da seçilirdi.
9. yüzyıldan 16. yüzyıla kadar Yemen, uzun süre siyasî birlikten yoksun bir yapıya sahipti. Bu dönemde ülke, farklı zamanlarda çeşitli hanedanlar ve yerel yönetimler tarafından idare edildi; sınırları ve hâkimiyet alanları sık sık değişti. Kısa süreli birlik dönemleri dışında Yemen'in tamamı hiçbir zaman tek bir siyasî otoritenin sürekli ve istikrarlı kontrolü altında bulunmadı. 16. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nun bölgeye hâkim olmasıyla birlikte Yemen, Osmanlı idarî teşkilatı içinde yer aldı.
Diğer hanedanlarla rekabetler
İmam Hâdî'nin 911'deki ölümünden sonra, imamlık makamı sırayla oğulları tarafından devralınmasına rağmen bu makam kalıtsal değildir, Muhammed'in soyundan gelenler arasında seçimle belirleniyordu. Bununla birlikte, 11. yüzyıldan 17. yüzyılın başlarına kadar imamlar genellikle önceki imamın oğulları arasından seçilmişlerdir, çeşitli Ressî kolları arasında dolaşıyordu. Bu arada, imamların nadiren hüküm sürdüğü dağlık bölgelerde ve Tihama'da (alçak kıyı ovası) çok sayıda küçük hanedan ve aile kuruldu. Bunlardan daha bilinenleri arasında Yu'firiler (Sana ve Şibam'da, 847-997), Sulayhidler (güney dağlık bölgelerinde, 1047-1138), Zuray'iler (Aden'de, 1080-1174) ve Hatimiler (Sana'da, 1098-1174) yer almaktadır. Fâtımî devletinin etkili olduğu bu dönemde nüfusun bir kısmı İsmailî Şiiliğine geçmiştir.
1174 yılında Selahaddin Eyyûbî ailesinin Yemen'i fethiyle başlayan süreçte, yaklaşık 400 yıl boyunca Yemen'de bir dizi hanedanlık bir ölçüde kontrol ve yönetim kurmuştur; bunlar kronolojik sırayla, 1173/74'ten 1229'a kadar Eyyûbîler; 1229'dan 1454'e kadar Resûlîler; 1454'ten 1517'ye kadar Tahiriler ve 1517'den 1538'e kadar Memlûk Devleti'dir; bu tarihte Osmanlı İmparatorluğu Yemen Tihama'sını ele geçirmiştir.
Bu dönemin büyük bir bölümünde, hanedanlar ve yöneticileri öncelikle ailevi, bölgesel ve zaman zaman mezhepsel anlaşmazlıklarla meşgul olmaları nedeniyle yönetimlerini güney Yemen'de yoğunlaştıran Sünni Resûlîler, bölgenin en büyük ekonomik büyüme ve siyasi istikrarı yaşadığı hanedan olmuştur.
Orta Çağ'ın bir bölümünde Zeydiyye imamları, ova hanedanlarının gölgesinde kaldılar ve uzun süreler boyunca hiç imam bulunmadı (özellikle 1066-1138 ve 1171-1187 yılları arasında). 13. yüzyılın sonlarından itibaren Zeydiyye imamlarının siyasi şansları bir nebze olsun canlanmıştır. Rasulîler ve Tahiriler karşısında kendi güçlerini koruyabildiler ve bazen topraklarını genişlettiler. Ancak, özellikle 1436'dan sonra, imamlık genellikle birkaç rakip arasında bölünmüştür.
Ortaçağ Zeydî imamları ve kendilerini kurma, bir tür yönetim (vergi toplama dahil) geliştirme çabaları veya bu dönemde Zeydî hedeflerini ilerletmedeki başarıları hakkında nispeten az şey bilinmektedir. Mevcut kanıtlara göre, Zeydî aileleri ve aşiretleri arasında çok az süreklilik ve büyük bir rekabet vardı. Örneğin, 13. yüzyıldan 15. yüzyıla kadar uzanan, muhtemelen temsili nitelikteki iki yüz yıllık bir dönemde, ondan fazla farklı aşiret mensubu yirmiden fazla farklı imam adayı olduğu görülmektedir.
Kasımi devleti
Sonunda Avrupalılar, özellikle Portekizliler ve daha sonra diğerleri, Kızıldeniz ticaretini kontrol altına alma çabasıyla Orta Doğu'ya girmişlerdir. Ancak Zeydiyye imamları için Osmanlılar daha büyük bir dış tehdit oluşturuyordu. Osmanlı seferleri, 16. yüzyılın ortalarında dağlık bölgelerdeki kabileleri yenmeyi başarmıştır. 17. yüzyılın başlarından itibaren, Ressî kollarından birine (daha sonra Kasimiler olarak bilinen) mensup olan el-Mansur el-Kasım, isyan bayrağını kaldırmıştır. Oğlu El-Mu'ayyed Muhammed, tüm Yemen'i kendi yönetimi altına almayı, Türkleri kovmayı ve bağımsız bir siyasi varlık kurmayı başarmıştır. Bir süre imamlar, Güney Yemen ve daha doğudaki bölgeleri de içeren geniş bir bölgeyi yönetmişlerdir. Ekonomik temelleri, kıyıdaki ticaret merkezi Muha'nın kahve ticaretiyle güçlenmiştir. Önceki uygulamaların aksine, Kasimiler kalıtsal bir hanedan olarak hüküm sürmüşlerdir.
18. ve 19. yüzyıllarda imamlığın gücü azalmıştır. 17. yüzyılın sonlarından sonra imamların kontrolündeki topraklar küçülmüş ve dünyanın diğer bölgelerindeki yeni üreticilerle birlikte karlı kahve ticareti gerilemiştir. Mütevekkil İsmâil (h. 1644-1676), Kasımî devletini en geniş sınırlarına kadar genişletmiştir. Kasımî devleti, kabileler ve hükümet arasında, kabile kültürü ve öğrenilmiş İslami ahlak arasında içsel bir gerilim bulunan "yarı devlet" olarak nitelendirilmiştir. İmamlar kendileri Orta Doğu monarşilerinin tarzını benimseyerek giderek daha uzak figürler haline geldmlşerdir. Sonuç olarak, Yemen kabileleri arasında karizmatik ve manevi konumlarını kaybetmişlerdir. İmamlık, 1848'de Türklerin Yemen'in ovalarına ve 1872'de dağlık bölgelerine ikinci gelişiyle daha da gölgelenmiştir. Ancak Osmanlı birlikleri, kendilerine karşı direnişi hiçbir zaman tamamen bastıramamıştır. Osmanlılar nihayetinde 1918'de, Yemen'de Mutawakkilite Krallığı'nı kuran bir Kasımid kolu tarafından bölgeden çıkarılmışlardır.
Modern tarih
Sonraki 44 yıl boyunca Kuzey Yemen, iki güçlü imam tarafından yönetilmiştir. Yahya Muhammed Hamideddin ve oğlu Ahmed bin Yahya, yüzyıllar önce İngiltere ve Fransa krallarının yaptığı gibi orada bir krallık kurmuşlardır. İki imam devleti güçlendirmiş ve sınırlarını güvence altına almıştır. Dünyanın dört bir yanındaki geleneksel toplumların emperyal yönetim altında gerilediği bir dönemde, imamlığı Yemen'i izole etmek ve İslami kültürünü ve toplumunu canlandırmak için kullanmışlardır. İki imamın yönetimindeki Yemen neredeyse zaman içinde donmuş gibi görünse de, az sayıda ancak giderek artan Yemenli, durgun olarak gördükleri otokratik bir toplum ile dünyanın diğer bölgelerinde meydana gelen siyasi ve ekonomik modernleşme arasındaki zıtlığın farkına varmıştır. Bu durum önemli bir olaylar zincirine yol açmıştır: 1940'ların ortalarında milliyetçi Özgür Yemen Hareketi'nin doğuşu, İmam Yahya'nın öldürüldüğü başarısız bir 1948 devrimi, İmam Ahmed'e karşı başarısız bir 1955 darbesi ve nihayetinde, Mısır destekli ve finanse edilmiş bir grup Sünni subay tarafından İmam Muhammed el-Bedir'in görevden alınması ve Abdullah es-Sallal'ın liderliğinde Yemen Arap Cumhuriyeti'nin (YAC) ilan edilmesiyle sonuçlanan 1962 darbesi.
Başkan es-Sallal'ın 1962-1967 yılları arasındaki ilk beş yıllık iktidarı, Kuzey Yemen tarihinin ilk bölümünü oluşturmuştur. Başlayan devrimle damgasını vuran bu dönem, şehirlerde konuşlanmış ve Mısır tarafından desteklenen Yemen cumhuriyetçi güçleri ile Suudi Arabistan ve Ürdün tarafından desteklenen devrik imamın kraliyetçi destekçileri arasında uzun süren bir iç savaşa tanık olmuştur. 1965 yılında Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdünnâsır, iç savaşa olası bir çözüm bulmak için Suudi Arabistan Kralı Faysal ile görüşmüştür. Bu görüşme, her iki ülkenin de müdahalesini sona erdirme ve Kuzey Yemen halkının kendi hükümetini seçmesine izin verme sözü verdiği bir anlaşmayla sonuçlanmıştır. Ancak sonraki barış konferansları etkisiz kalmış ve çatışmalar 1966'da yeniden alevlenmiştir.
1967 yılına gelindiğinde savaş çıkmaza girmişti ve cumhuriyetçiler Mısır ve Suudi Arabistan ile ilişkiler konusunda karşıt gruplara bölünmüştü. 1967 yılının sonlarında es-Sallal hükümeti devrilmiş ve yerine Abdurrahman İryânî cumhurbaşkanı olarak geçmiştir. Savaş, Suudi Arabistan'ın kraliyetçilere verdiği yardımı kesip Kuzey Yemen ile diplomatik ilişkiler kurduğu 1970 yılına kadar devam etmiştir. İryânî, cumhuriyetçi ve kraliyetçi güçler arasında uzun zamandır aranan ateşkesi sağlamış ve 1970 yılında demokratik bir anayasanın kabul edilmesine başkanlık etmiştir. Son iktidardaki Ressî soyundan gelen Muhammed el-Bedir, Suudi Arabistan'ın cumhuriyeti tanımasından büyük hayal kırıklığına uğrayarak Londra'ya göç etmiş ve 1996 yılında orada ölmüştür.
Haziran 1974'te Albay İbrahim Hamdi liderliğindeki askeri subaylar, İryânî hükümetinin etkisiz hale geldiğini iddia ederek kansız bir darbe gerçekleştirdiler. Anayasa askıya alınmış ve yürütme yetkisi, ordunun hakim olduğu bir komuta konseyine verilmiştir. Hamdi konseyin başkanlığını yapmış ve Kuzey Yemen'deki siyaseti güçlendirmeye ve yeniden yapılandırmaya çalışmıştır. Hamdi 1977'de suikaste uğramış ve halefi, eski Genelkurmay Başkanı Ahmed el-Gaşemi, Haziran 1978'de öldürülmüştür. 1978'den 1990'da Güney Yemen ile birleşene kadar Kuzey Yemen'i yöneten Cumhurbaşkanı Ali Abdullah Salih'in uzun görev süresi daha istikrarlıydı. Salih siyasi sistemi güçlendirirken, yabancı yardımların akışı ve Kuzey Yemen'de petrolün keşfi ekonomik genişleme ve kalkınma umudu doğurmuştur.
İmamlar listesi
Ayrıca bakınız
Kaynakça
- Özek
- ^ Jane Hathaway, A Tale of Two Factions; Myth, Memory, and identity in Ottoman Egypt and Yemen. New York 2003, pp. 79-81.
- ^ H.C. Kay, Yaman: Its early medieval history, London 1892, p. 185.
- ^ Encyklopädie des Islam, Vol. 3, Leiden 1936, p. 1216.
- ^ Cornelis van Arendonk, Les débuts de l'imamat zaidite au Yemen. Leiden 1960
- ^ Enzyklopädie des Islam, Vol. III, Leiden 1936, p. 1216
- ^ H.C. Kay, Yaman: Its early medieval history. London 1892
- ^ For the chronology of these, see Peter Truhart, Regents of nations, Vol. 3, München 2003, pp. 1090-1.
- ^ Encyclopaedia of Islam, Vol. VIII, Leiden 1995, pp. 455-7.
- ^ Vincent Steven Wilhite, Guerilla war, counterinsurgency, and state formation in Ottoman Yemen, PhD Thesis, Ohio State University 2003, p. 130.
- ^ Paul Dresch, A history of modern Yemen, Cambridge 2000, pp. 28-88, http://catdir.loc.gov/catdir/samples/cam031/00029266.pdf 26 Kasım 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- ^ "North Yemen Civil War (1962-1970)". 5 Temmuz 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Temmuz 2026.
- ^ "History of Yemen - Key Figures in Yemen's history". 24 Haziran 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ An account of the political history up to the late 1970s can be found in Robert W. Stookey, Yemen: The Politics of the Yemen Arab Republic. Boulder 1978.
- ^ Paul Dresch, A history of modern Yemen, Cambridge 2000, pp. 151-214.
- Genel
- Harris, Walter B. (1893). A Journey Through the Yemen and Some General Remarks Upon That Country. Edinburgh and London: William Blackwood and Sons. ss. 374-375. OCLC 5044217.
- Imam Zaid bin Ali Cultural Foundation, مؤسسة الإمام زيد بن علي الثقافية :: استعراض الكتاب (in Arabic).
Konuyla ilgili yayınlar
- A.M.H.J. Stokvis, Manuel d'histoire, de généalogie et de chronologie de tous les états du globe, Vol I-III. Leiden 1888-93.
- Peter Truhart, Regents of Nations. München 2003
- E. de Zambaur, Manuel de généalogie et de chronologie de l'histoire de l'islam. Hannover 1927.