Polemonium

Polemonium

Grekçe: Πολεμώνιον
Polemonium Türkiye haritasındaki konumu.
Konum	Fatsa, Ordu,  Türkiye
Bölge	Pontus
Koordinatlar	41°1′35.8″K 37°29′38.4″D / 41.026611°K 37.494000°D / 41.026611; 37.494000
Tür	Yerleşim yeri
Sit ayrıntıları
Polemonium antik kent ülkesi Türkiye  konum koordinatları 41°1′36″K 37°29′38″D  yerine gelen Fatsa

Polemonium (Grekçe: Πολεμώνιον), Helenistik dönemde kurulan ve Roma İmparatorluğu'na bağlı bir vasal devlet olan Pontus Polemonium krallığına başkentlik yapmış, Geç Antik ve Bizans dönemlerinde ise askeri ve piskoposluk merkezi olarak önemini koruyan antik bir liman kenti ve tarihsel yerleşimdir. Günümüzde Karadeniz Bölgesi'nde, Ordu iline bağlı Fatsa ilçesinin doğu sınırları içerisinde, mısır tarlaları ve fındık bahçeleri ile çevrili bir kıyı ovasında yer almaktadır. Kentin tarihsel süreçteki ismi zamanla dönüşerek, antik yerleşimin 8-9 km doğusunda bulunan bugünkü Bolaman beldesinin adına kaynaklık etmiştir.

Polemonium (Side) yerleşimi, Helenistik ve Roma döneminin en önemli coğrafyacıları, askeri stratejistleri ve kilise tarihçileri tarafından Doğu Karadeniz coğrafyasının nirengi noktalarından biri olarak kaydedilmiştir.

Kentin kökeni ve erken evresi hakkında en eski bilgileri ünlü coğrafyacı Strabon (MÖ 64 - MS 24) vermektedir. Strabon, kentin krallık başkenti olmadan önceki dönemde Side adıyla anıldığını belirtir. Bölgenin Themiskira (Çarşamba Ovası) kadar sulak ve verimli olmadığını not eden yazar, buna karşın sahil şeridinde denizden gelebilecek tehlikelere karşı son derece güçlü tahkimatların (strongholds) kurulduğunu aktarır. Strabon'a göre bu sahil tahkimatları Side (Sidene bölgesine adını veren yerleşim), Chabaca (Fatsa-Ünye hattındaki askeri tahkimat) ve Phabda (Güneydoğu hinterlandını koruyan hisar)'dır.

Roma İmparatorluk dönemine gelindiğinde kentin isminin ve idari statüsünün değiştiği görülmektedir. Yaşlı Plinius (MS 23-79), Naturalis Historia (Doğa Tarihi) adlı anıtsal eserinde, bölgedeki Makronlar kabilesinin topraklarını tasvir ederken kentin artık Polemonium adını aldığını yazar. Plinius, kentin konumunu netleştirerek yerleşimin eteklerini Sidenus Nehri’nin (bugünkü Bolaman Çayı) suladığını kaydeder ve Polemonium'un Amisus'a (Samsun) olan mesafesini 120 Roma mili olarak hesaplar.

MS 2. yüzyılda İmparator Hadrianus'a Karadeniz kıyıları hakkında resmi bir seyir raporu (Periplus) sunan askeri komutan ve tarihçi Arrianus (MS 86-160), limanlar arası mesafeleri antik ölçü birimi stadia (stadyum) cinsinden vererek topografik açıdan kritik bir veri sağlar. Arrianus, Phadisana’dan (Fatsa) Polemonium şehrine olan mesafenin yalnızca 10 stadia (yaklaşık 1.8 km) olduğunu, Polemonium’dan yola çıkan bir geminin ise Karadeniz'in ikonik kutsal alanı olan Iasonion Burnuna (Yason Burnu) ulaşmak için 130 stadia yol kat etmesi gerektiğini belirtir. Bu veri, bugünkü Fatsa ilçesi ile Bolaman Bucağı arasındaki kalıntıların fiili yerini coğrafi olarak perçinlemektedir.

Ünlü astronom ve coğrafyacı Batlamyus (MS 100-170) ise antik dünyanın koordinat sisteminde Polemonium'u 67°15' Doğu ve 43°05' Kuzey dereceleriyle haritalandırarak yerleşimi resmi dünya coğrafyasına dahil etmiştir. Geç Antik Çağ'ın coğrafya sözlüğü yazarı Bizanslı Stephanos ise kenti kısa ve öz bir biçimde "Pontus'ta bir liman ve şehri" olarak tanımlamış, kent sakinleri için kullanılan yerel etnonimleri (halk adlarını) Polemonios ve Polemonieus olarak tescillemiştir.

Bölgenin tarihsel ve mitolojik geçmişine dair ilk anlatılarda antik yazarlar tarafından Amazonların varlığından söz edilmektedir. Bölge daha sonra İyon kolonizasyonu döneminde Miletli denizcilerin uğrak noktası olmuş, ardından MÖ 675 - MÖ 650 yılları arasında Kimmerler bölgede geçici bir hakimiyet kurmuştur. Kimmerlerin ardından Karadeniz sahillerine inen İskitler, MÖ 650 yılından itibaren bölgede yaklaşık 28 yıl boyunca egemen olmuşlardır.

MÖ 562 tarihinden itibaren Grek kolonistlerin Doğu Karadeniz kıyılarında kalıcı yerleşimler kurmaya başlamasının ardından, bölge Ahameniş (İran) İmparatorluğu'nun hakimiyetine girmiştir. Bu dönemde kent ve çevresi, Pers idari sisteminin bir parçası olan Pont Satraplığı (MÖ 520 - MÖ 363) sınırları içinde yönetilmiştir.

Büyük İskender'in Asya seferi ile Pers İmparatorluğu'na son vermesinin ardından Karadeniz'de ortaya çıkan otorite boşluğunda Pontus Polemonium Devleti kurulmuştur. Kent, adını aldığı bu devletin idari merkezi ve başkenti olarak seçilmiştir. Bazı tarihsel görüşlere göre kentin fiili kuruluşu ile krallık devletinin kuruluşu aynı döneme denk gelmektedir.

Mithridates savaşlarının ardından kent, MÖ 63 yılında Roma Cumhuriyeti'nin (ve daha sonra Roma İmparatorluğu'nun) kontrolü altına girmiştir. İmparatorluğun 395 yılında ikiye bölünmesiyle birlikte Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu sınırları içinde kalan Polemonium, Pontus Polemoniacos eyaletinin önemli piskoposluk ve idari merkezlerinden biri haline gelmiştir.

Polemonium, Geç Roma ve Erken Bizans dönemlerinde sıradan bir kıyı kasabası olmaktan çıkarak bölgenin en büyük metropolleri arasına girmiştir. MS 4. yüzyılın en önemli askeri tarihçisi olan Ammianus Marcellinus, Pontus ve Paflagonya bölgelerini anlatırken, buradaki en köklü ve görkemli şehirleri sıralar. Marcellinus; Heraclea (Ereğli), Sinope (Sinop) ve Amisos (Samsun) gibi devasa ticaret merkezlerinin hemen yanında Polemonion’u da zikrederek kentin ulaştığı anıtsal boyutu ortaya koyar.

Roma İmparatorluğu'nun askeri ve ticari yol ağını gösteren ünlü parşömen harita Tabula Peutingeriana’da (Peutinger Haritası), sahil yolu üzerindeki Polemonio yerleşimi doğrudan bir "şehir" sembolüyle işaretlenmiş ve Melantum istasyonuna 8 mil mesafede gösterilmiştir.

Kentin ulaştığı bu askeri ve idari güç, Bizans döneminde dini bir otoriteye dönüşmesini sağlamıştır. MS 7. yüzyıla tarihlenen resmi kilise idari kayıt listelerinde (Notitia Episcopatuum), Neokaisareia (Niksar) Metropolitliği'ne doğrudan bağlı ve bölgede söz sahibi olan dört büyük piskoposluk merkezinden birinin Polemonion Piskoposluğu olduğu belgelenmiştir (diğerleri Trapezous/Trabzon, Kerasous/Giresun ve Komana'dır). Kentin bu yüksek dini hiyerarşisi, bugün Fatsa'da mısır tarlaları arasında heybetle yükselen sekizgen planlı anıtsal Fatsa Kilisesi'nin (Manastır) neden bir piskoposluk katedrali olarak inşa edildiğinin tarihsel arka planını doğrulamaktadır.

1071 Malazgirt Meydan Muharebesi'nin ardından Anadolu'nun fethi sürecinde Türk idaresine geçen bölge, IV. Haçlı Seferi sonrasında kurulan Trabzon Rum İmparatorluğu sınırlarına dahil olmuşsa da bu hakimiyet uzun sürmemiştir. Kesintisiz Türk idaresi altında eski kentin batı yakasında Fatsa ilçesi gelişirken, doğu yakasındaki antik ismin evrilmesiyle Bolaman yerleşimi günümüze ulaşmıştır.

Eski kentin kalıntıları bugün Fatsa ilçesinin eski cezaevi binasının yakınlarında konumlanmaktadır. Deniz seviyesinden yaklaşık 10 metre yükseklikteki topoğrafik yükseltiler üzerinde yer alan en önemli anıtsal yapı, yerel halk tarafından "Manastır" olarak adlandırılan Fatsa Kilisesi'dir. Yapı, antik Polemonium kentinden günümüze ulaşan tek somut mimari izdir.

Kentin ve kilisenin varlığı P. Minas Bijişkyan, John Macdonald Kinneir, James Baillie Hamilton ve Xavier Hommaire de Hell gibi 19. yüzyıl seyyahlarının seyahatnamelerinden öğrenilmiştir. Yapı kalıntıları modern anlamda ilk kez 1960'lı yıllarda İngiliz Arkeoloji Enstitüsü üyelerinden David Winfield ve June Wainwright tarafından incelenmiş ve rölöve planı çıkarılmıştır. Ancak alanın yoğun fındık ve mısır tarımı altında olması, bitki örtüsüyle kaplanması ve merkezdeki ağır enkaz tabakası nedeniyle tam bir temizlik ve bilimsel kazı çalışması yürütülememiş, planlar kesikli hatlarla tamamlanabilmiştir.

1847 yılında kentten geçen seyyah Xavier Hommaire de Hell ve ressam Jules Laurens'in gravür ve notlarına göre yapı, özgün mimarisinde 18 adım çapında, merkezi planlı ve sekizgen bir forma sahipti. Her cephesinde süslü sütunlara oturan yuvarlak kemerler bulunmaktaydı ve bu sütunların arkasında yapıyı çevreleyen küçük bir galeri yer almaktaydı.

Buna karşın Winfield ve Wainwright'ın çıkardığı planlar, yapının ek şapelli bir bazilika formuna dönüştüğünü veya üzerine ikinci bir taş kilise inşa edildiğini düşündürmektedir. Yapının ana özellikleri şu şekildedir:

• Apsis: Düzgün sarı kesme taş bloklardan inşa edilen ana apsis, içten yuvarlak, dıştan ise beş köşeli (poligon) mimari forma sahiptir. Kinneir yapının apsis yüksekliğinin 6-7 metreye ulaştığını kaydetmiştir.
• Duvar Örgüsü: Duvarların iç yüzü muntazam kare taşlarla örülmüş olup, iç kısımda kırık tuğla parçaları ve kireç-çakıl harçtan oluşan yoğun bir moloz öz (opus caementicium) kullanılmıştır.
• Örtü Sistemi ve Akustik: Duvarların üst seviyesindeki kavisler yapının beşik tonozla örtülü olduğunu göstermektedir. Tonoz örgüsünde, hem yapının ağırlığını hafifletmek hem de akustik sağlamak amacıyla Geç Roma ve Bizans mimarisine özgü pişmiş toprak çömlekler (amforalar) kullanılmıştır. Bu teknik bölgede Trabzon Ayasofyası, Nakıp Camii ve İstanbul'daki Aya İrini gibi yapılarda da görülmektedir.
• Şapel Eklentileri: Apsisin kuzeybatısındaki muntazam duvar kalıntıları ve doğu ucundaki kavis, yapıya sonradan eklenmiş bir yan şapele veya naosun kuzey koluna işaret etmektedir. Bu durum Erken Bizans mimarisinde Konya Binbirkilise (12, 21 ve 22 nolu kompleksler) ile Balkanlar'daki Kurşunluca (Aziz Nicholas) ve Zica kiliseleriyle tipolojik benzerlik gösterir.

Kilisenin tonoz kavislerinin başlangıç noktasında, yerden yaklaşık 4 metre yükseklikte yapıyı çevreleyen taş bir korniş yer almaktadır. Bu korniş parçaları üzerinde oyma tekniğiyle işlenmiş, Bizans sanatı için ünik sayılabilecek sadece asma gövdeleri ve üzüm salkımı motifleri (asma yaprağı olmaksızın) saptanmıştır. Yapının güneydoğu apsis duvarında, erken dönem kilise babalarını tasvir ettiği düşünülen, solmuş iki figürden oluşan bir fresk kalıntısı rapor edilmiştir.

Polemonium antik kenti ve Fatsa Kilisesi kalıntıları günümüzde ağır korumasızlık ve tahribat altındadır. Yapı kalıntıları yoğun fındık ocakları arasında kaybolmuş, ana apsis bölgesi tarımsal faaliyetler ve üzerine dikilen fındık ağaçları nedeniyle zarar görmüştür. Kuzeydoğudaki ek şapel bölümü ve çevresi kaçak kazılar ve defineciler tarafından ağır tahribata uğratılmış; alanın tabanı derinleştirilmiştir. Bölgede yapılan yasadışı kazılarda küçük ayin zilleri ve bazı taşınabilir tarihi eserlerin bulunarak alandan uzaklaştırıldığı resmi kurumlara rapor edilmiş ancak net bir sonuç alınamamıştır.

• Pontus Krallığı
• Fatsa ve Bolaman
• Bizans mimarisi