Yahudi etnik bölünmeleri

Yahudi etnik bölünmeleri, dünya Yahudi nüfusu içindeki birçok farklı topluluğu ifade eder. "Yahudi" kendi başına bir etnik köken olarak kabul edilse de, Yahudiler arasında farklı etnik alt bölümler de vardır; bunların çoğu öncelikle köken olarak İsrailli bir nüfustan coğrafi olarak dallanmanın, yerel topluluklarla karışmanın ve ardından gelen evrimlerin sonucudur.

Binlerce yıllık Yahudi diasporası boyunca topluluklar, içinde bulundukları ortamın siyasi, kültürel, doğal ve demografik etkileri altında gelişti. Bugün, Yahudiler arasındaki bu farklılıkların tezahürü, Yahudi dil çeşitliliği, yemek tercihleri, ayinler, dini yorumlar ve genetik karışımın dereceleri ve kaynakları da dahil olmak üzere her topluluğun kültürel dışavurumlarında gözlemlenebilir.

Tarihsel arka plan

Antik İsrail ve Yahuda

Antik çağda İsrailoğulları arasındaki kültürel, dilsel, dini veya diğer farklılıkların tam kapsamı bilinmemektedir. MÖ 720'lerde İsrail Krallığı'nın ve MÖ 586'da Yahuda Krallığı'nın yenilgisinden sonra, Yahudi halkı Orta Doğu ve Afrika'nın büyük bir bölümüne, özellikle batıda Mısır ve Kuzey Afrika'ya, güneyde Yemen'e ve doğuda Mezopotamya'ya dağıldı. Antik İsrail'deki Yahudi nüfusu, Yahudi-Roma savaşları ve daha sonra Hristiyan imparatorların Hristiyan olmayanlara karşı düşmanca politikaları nedeniyle ciddi şekilde azaldı, ancak Yahudiler her zaman Levant'ta varlıklarını korudular. Paul Johnson bu dönem hakkında şöyle yazıyor: "Kasabaların hayatta kaldığı veya kentsel toplulukların ortaya çıktığı her yerde, Yahudiler er ya da geç yerleşim kurdular. İkinci yüzyılda Filistin Yahudiliğinin neredeyse tamamen yok edilmesi, Yahudi kırsal topluluklarının hayatta kalanlarını marjinal şehir sakinlerine dönüştürdü. Yedinci yüzyıldaki Arap fethinden sonra, Babil'deki büyük Yahudi tarım toplulukları yüksek vergilendirme nedeniyle eziliyordu, bundan dolayı Yahudiler kasabalara akın ederek zanaatkâr ve tüccar oldular. Bu kentli Yahudilerin büyük çoğunluğu okuryazar ve sayısal becerilere sahip olup, cezai kanunlar veya fiziksel şiddet bunu imkansız kılmadıkça her yerde yerleşmeyi başardılar."

Filistin'de Yahudi toplulukları nispeten küçük sayılarda varlığını sürdürdü: 6. yüzyılın başlarındaki Bizans döneminde 43 topluluk; İslam dönemi ve aradaki Haçlı Seferleri sırasında 50 topluluk (Kudüs, Taberiye, Ramleh, Aşkelon, Caesarea ve Gazze dahil); ve 14. yüzyılın başlarındaki Osmanlı döneminde 30 topluluk(Hayfa), Şekem, Hebron, Ramleh, Yafa, Gazze, Kudüs ve Safed dahil) vardı. Yüksek Orta Çağ'da Yahudi nüfusunun büyük çoğunluğu İber Yarımadası'nda (günümüzde İspanya ve Portekiz) ve Mezopotamya ile İran bölgesinde (günümüzde Irak ve İran) yaşıyordu; ilki Sefardiler, ikincisi ise Mizrahim olarak biliniyordu. Orta Avrupa'da da önemli bir nüfus vardı, bunlar Aşkenazlar olarak adlandırılıyordu. 15. yüzyılda Sefaradların İber Yarımadası'ndan kovulmasının ardından Osmanlı İmparatorluğu'na kitlesel bir göç yaşandı ve Filistin'dekiler de dahil olmak üzere birçok doğu topluluğunun nüfusu arttı; Safed kasabası 16. yüzyılın sonuna kadar 30.000 Yahudiye ulaştı. 16. yüzyılda birçok Aşkenazi Kabbalist, Yahudi kutsal şehrinin mistik havasına ve öğretilerine çekildi. Johnson, Orta Çağ'da İspanya'nın büyük bir bölümünü, Kuzey Afrika'nın tamamını ve Anadolu'nun güneyindeki Yakın Doğu'yu kapsayan Arap-Müslüman topraklarında, Yahudilerin durumunun genel olarak Avrupa'dakinden daha kolay olduğunu belirtiyor.

Haçlı Seferleri ve Engizisyon'u takip eden yüzyıllar boyunca, dünyanın dört bir yanından Yahudiler giderek artan sayılarda göç etmeye başladılar. Varışlarında, bu Yahudiler yerleştikleri Mizrahi ve Sefarad topluluklarının geleneklerini benimsediler.^{[kaynak belirtilmeli]}

Diaspora

Romalılara karşı ikinci isyanın başarısızlığından ve sürgünden sonra, Yahudi toplulukları Roma İmparatorluğu'nun neredeyse her önemli yerinde ve İmparatorluğun sınırlarının ötesindeki Kuzey Avrupa, Doğu Avrupa, Güneybatı Asya ve Afrika'daki merkezlerde dağınık halde bulunabiliyordu. Doğuda, Yahudi toplulukları ticaret yolları üzerinde olan Pers İmparatorluğu'nun tamamında ve Hindistan ve Çin de dahil olmak üzere daha da doğudaki imparatorluklarda da bulunabiliyordu. 6. ila 11. yüzyıllar arasında yaşanan Erken Orta Çağ'da, Radhanlılar, Romalıların inşa ettiği Avrupa ve Asya arasındaki kara yollarında ticaret yaptılar, Hristiyan ve İslam dünyaları arasındaki ticarete hakim oldular ve Yahudi yerleşimlerinin çoğu bölgesini kapsayan bir ticaret ağı kullandılar. ^{[kaynak belirtilmeli]}

Orta Bizans döneminde, Kuzey Kafkasya'daki Hazarya hanı ve sarayı, kısmen Hristiyan Bizans ile İslam dünyası arasında tarafsızlığı korumak amacıyla Yahudiliğe geçmiştir. Bu olay, Yehuda Halevi'nin Kuzari (y. 1140) adlı eserinin çerçevesini oluşturmaktadır, ancak bu gruptaki Yahudi izlerinin ne kadarının Hazar İmparatorluğu'nun çöküşünden sağ kaldığı kesin olarak bilinmemektedir. Arthur Koestler, On Üçüncü Kabile (1976) adlı kitabında ve daha yakın zamanda Shlomo Sand, Yahudi Halkının İcadı (2008) adlı kitabında, Doğu Avrupa Yahudilerinin etnik olarak Semitik olmaktan çok Hazar olduğunu öne sürmüştür. Genetik çalışmalar bu teoriyi desteklememiştir.

Batı Avrupa'da, 476'da Batı Roma İmparatorluğu'nun çöküşünü takiben ve özellikle 8. yüzyılın başlarında İber Yarımadası'nın Mağribiler tarafından fethiyle ticaretin yeniden yönlenmesinden sonra, eski batı imparatorluğunun kuzey bölgelerindeki Yahudi toplulukları arasındaki iletişim seyrekleşti. Aynı zamanda, dhimmi statüsüyle bile olsa İslam yönetimi, Müslüman dünyasında daha serbest ticaret ve iletişime yol açtı ve İber Yarımadası'ndaki topluluklar Kuzey Afrika ve Orta Doğu'daki Yahudilerle sık sık temas halinde kaldı; ancak daha uzaklardaki, Orta ve Güney Asya ile Orta Afrika'daki topluluklar daha izole kaldı ve kendi özgün geleneklerini geliştirmeye devam etti. İspanya'daki Sefaradlar için bu, 10. ila 12. yüzyıllar arasında bir "İbrani Altın Çağı" ile sonuçlandı. Ancak Katolik Hükümdarlar tarafından 1492'de İspanya'dan kovulmaları, Sefarad Yahudilerinin saklanmasına ve Fransa, İtalya, İngiltere, Hollanda, İskandinavya, günümüzdeki kuzeybatı Almanya'nın bazı bölgeleri ve Hristiyan Avrupa'daki diğer mevcut topluluklara, Osmanlı İmparatorluğu içindeki topluluklara, Kuzey Afrika'daki Mağrip'e ve daha küçük sayılarda Orta Doğu'nun diğer bölgelerine ve nihayetinde 17. yüzyılın başlarında Amerika'ya dağılmasına neden oldu.

Bu dönemde kuzey ve Hristiyan Avrupa'da, Roma'daki Papa'nın otoritesi ile yeni kurulan devletler ve imparatorluklar arasında mali rekabet gelişti. Batı Avrupa'da, Yahudilerin koşulları, çeşitli ülkelerdeki topluluklar arasında ve zaman içinde, arka plan koşullarına bağlı olarak farklılık gösterdi. Hem çekici hem de itici faktörlerin etkisiyle, Aşkenazilerin Amerika'ya göçü, 18. yüzyılın başlarında Almanca konuşan Aşkenazi Yahudileriyle artacak ve 1880 ile 20. yüzyılın başları arasında, Rus İmparatorluğu'nun çöküşü altında doğudaki koşulların kötüleşmesiyle birlikte, Yidiş konuşan Aşkenazilerle birlikte bir dalga halinde sona erecekti. Avrupa'da yaşayan 6 milyondan fazla Yahudinin öldürülmesiyle sonuçlanan Holokost'tan sonra, Kuzey Amerika Yahudilerin çoğunluğunun yaşadığı yer haline geldi.

Modern bölümler

Tarihsel olarak, Avrupa Yahudileri iki ana gruba ayrılmıştır: Orta Avrupa'daki Aşkenazlar veya "Germenler" (Aşkenaz, Orta Çağ İbranicesinde "Almanya" anlamına gelir) ve İspanya ve Portekiz'deki Sefaradlar veya "İspanyollar" (Sefarad, İbranicede "Hispania" veya "İberya" anlamına gelir).

Üçüncü bir tarihsel terim olan Mizrahim veya "Doğulular" (Mizrach, İbranicede "doğu" anlamına gelir), kökenleri daha doğuda bulunan diğer Avrupa dışı Yahudi topluluklarını tanımlamak için kullanılmıştır, ancak kullanımı hem zaman içinde hem de kullanıldığı yere göre değişmiştir. Mizrahim için başka bir tanım, Sefaradlar gibi İspanya, Portekiz ve Kuzey Afrika'ya gitmeyip Orta Doğu'da kalan Yahudilerdir. Johnson, 16. yüzyıl Venedik Yahudi topluluğunda benzer bir üçlü ayrımı not etmiştir: "Üç ulusa ayrılırlar; İspanya'dan gelen Penentinler, Türk tebaası olan Levantenler ve Natione Tedesca veya Alman kökenli Yahudiler..." Terimin daha yeni bir anlamı, Orta Doğu ve Kuzey Afrika Yahudilerini tek bir terim altında birleştirmek için 1940'ların ortalarında Siyonizm içinde gelişmiştir; bu dönemde bu ülkelerden gelen Yahudilerin hepsi bir göç planının hedefi olarak tek bir kategoriye dahil edilmiştir. Bazı kaynaklara göre, terimin Avrupa doğumlu Yahudilerden ayrı bir etnik grubu belirten günümüzdeki anlamı bu dönemde icat edilmiştir. Terim bazılarına göre üçüncü büyük bir katman oluşturmaktadır ve Mandater Filistin'in bölünmesi ve İsrail'in bağımsızlığının ardından, Mizrahimlerin çoğu zaman zorunlu göçü, yeni kurulan İsrail'de topluluklar kurmalarına yol açmıştır.

Bu büyük gruplar arasındaki ayrımlar kesin değildir. Örneğin Mizrahim, çoğu zaman birbirleriyle veya daha önce bahsedilen Yahudi gruplarının herhangi biriyle ilişkisi olmayan olan heterojen bir Yahudi toplulukları birliğidir. Bununla birlikte, geleneksel dini kullanımda ve bazen modern kullanımda, Mizrahim, Sefaradlardan bağımsız tarihlerine rağmen, benzer ayin şekilleri de dahil olmak üzere çeşitli faktörler nedeniyle Sefarad terimi altında değerlendirilebilmektedir. Dolayısıyla, bu Mizrahimler arasında İran Yahudileri, Irak Yahudileri, Mısır Yahudileri, Sudan Yahudileri, Tunus Yahudileri, Cezayir Yahudileri, Fas Yahudileri , Lübnan Yahudileri, Libya Yahudileri, Suriye Yahudileri, Buhara Yahudileri, Gürcü Yahudileri, Kürt Yahudileri, Afgan Yahudileri ve Dağ Yahudileri bulunmaktadır. Sefarad Yahudiliğinden ayrı olarak evrimleşen diğer Asya grupları arasında Malabar Yehuddim (Koçin Yahudileri), Beni İsrail, Bney Menaşe ve Beni Efraim gibi Hint Yahudileri ve özellikle Kaifeng Yahudileri olmak üzere Çin Yahudileri yer almaktadır.

Yemen'den gelen Yemen Yahudileri ("Teimanim") bazen Mizrahim'e dahil edilir, ancak onların ayin tarzı diğer Mizrahimlerinkinden farklıdır. Ayrıca, 1492'de Katolik Hükümdarların İspanya'dan Yahudileri kovmasından ve 1497'de Portekiz'de verilen kovma kararından sonra Orta Doğu ve Kuzey Afrika'ya yerleşen Sefarad göçmenlerinin soyundan gelenlerden farklı olarak, daha önceden de bu bölgelerde var olan Orta Doğu ve Kuzey Afrika Yahudi toplulukları arasında fark vardır.

Ayırıcı özellikteki küçük Yahudi grupları arasında İtalyan ayinli Yahudiler (daha sonra İtalya'ya göç edenler değil, yalnızca eski İtalyan Yahudi topluluğunun alt soyları); Yunanistan'daki Romanyotlar; Etiyopya'daki Beta İsrail topluluğu da dahil olmak üzere çeşitli Afrika Yahudileri; ve diğer farklı ancak artık var olmayan topluluklar yer almaktadır. ^{[kaynak belirtilmeli]}

Bu çeşitliliğe yanında, Aşkenazi Yahudileri, günümüzde dünya genelindeki tüm Yahudilerin %70 ila %80'ini oluşturur; ancak II. Dünya Savaşı ve Holokost'tan önce bu oran %90 idi. Aşkenazlar Avrupa'da gelişti, ancak daha iyi fırsatlar arayışında ve iç karışıklık ve savaş dönemlerinde kitlesel göç yaşadılar. Bunun sonucunda, daha önce yerli Avrupa veya Yahudi nüfusu olmayan Yeni Dünya kıtalarında ve ülkelerinde Yahudilerin ezici çoğunluğunu oluşturdular. Bunlar arasında Amerika Birleşik Devletleri, Meksika, Kanada, Arjantin ve Brezilya yer almaktadır, ancak Venezuela ve Panama istisnadır, çünkü bu iki ülkede Yahudi topluluklarının çoğunluğunu hala Sefaradlar oluşturmaktadır. Fransa'da, Kuzey Afrika'dan gelen daha yeni Sefarad Yahudi göçmenleri ve onların torunları, önceden var olan Aşkenazilerden daha fazladır.

Genetik çalışmalar

Farklı Yahudi topluluklarının hem kültürel hem de fiziksel olarak sergilediği çeşitliliğin yanında, genetik çalışmalar bunların çoğunun birbirleriyle genetik olarak ilişkili olduğunu ve nihayetinde coğrafi dallanmaya ve ardından bağımsız evrimlere uğrayan ortak bir eski İsrailli nüfustan kaynaklandığını göstermiştir.

Ulusal Bilimler Akademisi tarafından yayımlanan bir çalışmada, "Sonuçlar, Avrupa, Kuzey Afrika ve Orta Doğu'daki Yahudi topluluklarının baba gen havuzlarının ortak bir Orta Doğu atalarından geldiği hipotezini desteklemekte ve çoğu Yahudi topluluğunun Diaspora sırasında ve sonrasında komşu Yahudi olmayan topluluklardan nispeten izole kaldığını göstermektedir." Araştırmacılar, diasporanın dünyanın neresinde olduğuna bakılmaksızın, modern Yahudiler arasında buldukları dikkat çekici genetik tekdüzeliğe şaşırdıklarını ifade ettiler.

DNA testleri, son 3000 yılda çeşitli Yahudi etnik grupların da diğer popülasyonlara göre önemli ölçüde daha az topluluklar arası evlilik olduğunu göstermiştir. Bulgular, tarihlerini sürgün edilmiş İsrailli topluluklara atfeden geleneksel Yahudi anlatılarını destekler ve dünyadaki Yahudi nüfusunun çoğunun, özellikle tarihi Hazarlar örneğinde olduğu gibi, sonradan Yahudilik dinine inanmış topluluklardan oluştuğu teorilerini haksız çıkarmaktadır. Hazarlar gibi gruplar modern Yahudi nüfuslarına –Hazarlar örneğinde Aşkenazilere– karışmış olsalar da, modern Aşkenazi Yahudilerinin ataları olması ve Aşkenazilerin kökenini oluşturmaları çok daha az olasıdır.

Daha önce, dünyadaki Yahudi topluluklarındaki İsrailoğullarının kökeni, yalnızca Orta Doğu'dan göç eden ve daha sonra "her yerel nüfustan eş olarak aldıkları ve Yahudiliğe dönüştürdükleri kadınlar"la topluluk kurmuş erkeklere atfediliyordu. Aşkenazi Yahudileri üzerinde yapılan araştırmalar, erkek kurucuların yanı sıra, Orta Doğu'dan önemli bir kadın kurucu soyunun da olabileceğini ve mevcut Aşkenazi nüfusunun yaklaşık %40'ının sadece dört kadından gelen anaerkil soydan geldiğini veya kurucu soyların muhtemelen MS 1. ve 2. yüzyıllarda Yakın Doğu'da ortaya çıkan bir İbrani/Levanten mtDNA havuzundan geldiğini öne sürmektedir.

Yahudi gruplarının farklılaştığı noktalar, ev sahibi popülasyonlardan gelen genetik katkının kaynağı ve oranıdır. Örneğin, Teimanim, gen havuzlarına giren Sahraaltı Afrika gen tiplerinin oranı bakımından diğer Mizrahimlerden ve Aşkenazilerden bir ölçüde farklılık gösterir. Yemen Yahudileri arasında ortalama %5-10'dur; Yemen Yahudilerinin göreceli genetik izolasyonu nedeniyle bu oran, %35'e ulaşabilen Yahudi olmayan Yemenli örneklemdeki sıklığın yalnızca dörtte biridir. Aşkenazi Yahudilerinde, tahmini 80 nesil boyunca erkek yerli Avrupalı genetik karışımının oranı nesil başına yaklaşık %0,5'tir ve toplam karışım tahmini yaklaşık %12,5'tir. Yahudi toplulukları arasında bunun tek istisnası Beyti İsrail'dir (Etiyopya Yahudileri); 1999 yılında yapılan bir genetik çalışma, "Beyti İsrail Yahudilerinin Y kromozomu haplotip dağılımının geleneksel Yahudi popülasyonlarından farklılığı ve haplotip profillerinin Yahudi olmayan Etiyopyalılara göre nispeten daha fazla benzerliği, Beyti İsrail halkının Yahudiliğe geçen eski Etiyopya sakinlerinden geldiği görüşüyle tutarlıdır" sonucuna varmıştır. Bununla birlikte, 2001 yılında yapılan bir başka çalışma, popülasyon örneklerinden 11 Etiyopyalı Yahudi ve 4 Yemenli Yahudi arasında olası bir genetik benzerlik bulmuştur.

DNA analizi ayrıca, modern Yahudilerin rahip topluluğu olan "Kohen"in yaklaşık 3.000 yıl öncesine dayanan ortak bir ataya sahip olduğunu belirledi. Bu sonuç, dünyadaki tüm Yahudi popülasyonları için tutarlıdır. Araştırmacılar, modern Kohanim'in en son ortak atasının MÖ 1000 (kabaca İncil'deki Mısır'dan Çıkış zamanı) ile Babillilerin Birinci Tapınağı yıktığı MÖ 586 yılları arasında yaşadığını tahmin ediyor. Aşkenazi ve Sefarad Yahudilerinden alınan DNA'yı analiz ederek de benzer sonuçlar buldular. Bilim insanları, genetik mutasyonlara dayanarak ilk rahibin tarihini tahmin ettiler; bu mutasyonlar, rahibin yaklaşık 106 nesil önce, bir neslin 25 veya 30 yıl olarak sayılmasına bağlı olarak 2.650 ile 3.180 yıl önce yaşadığını gösteriyor.

Aşkenazi mitokondriyal DNA'sı üzerine bir çalışma (Richards, 2013), Aşkenazi baba soylarının Orta Doğu kökenli olmasına rağmen, dört ana kadın Aşkenazi kurucusunun soy ağacının 10.000 ila 20.000 yıl önce Avrupa'da kurulduğunu ve geri kalan küçük kurucuların çoğunun da derin bir Avrupa kökenine sahip olduğunu öne sürmüştür. Aşkenazi anne soylarının çoğunluğu Levant'tan getirilmemiş veya Kafkasya'da bulunmamış, Avrupa içinde asimile olmuştur. Çalışma, Aşkenazi anne soyunun yüzde 80'inin Avrupa'ya özgü kadınlardan, yüzde 8'inin Yakın Doğu'dan geldiğini ve geri kalanının belirsiz olduğunu tahmin etmektedir. Çalışmaya göre bu bulgular, "Aşkenazi topluluklarının oluşumunda kadınların din değiştirmesinin önemli bir rol oynadığına işaret etmektedir." ABD'de Gene by Gene'de çalışan genetikçi Doron Behar ve Hayfa'daki Technion – İsrail Teknoloji Enstitüsü'nden Karl Skorecki gibi bazı genetikçiler bu sonuçlara şüpheyle yaklaşıyor.

2014 yılındaki bir çalışma, Aşkenazi Yahudilerinin anne DNA'larında K haplogrubunun sık bulunduğunu ve bunun da 2006'daki Behar çalışmasının sonuçlarına benzer şekilde eski Yakın Doğu kökenli bir anne soyuna işaret ettiğini not etmiştir. Araştırmacı Fernández, bu gözlemin, yalnızca Aşkenazi K soylarının 3'ünün Avrupa kökenli olduğunu öne süren Richards liderliğindeki 2013 çalışmasının sonuçlarıyla açıkça çeliştiğini belirtmiştir.

Haber ve ark. (2013) tarafından yapılan bir çalışmada, Levant'a ilişkin daha önceki çalışmaların ağırlıklı olarak diasporadaki Yahudi nüfuslarına odaklanarak, "Yahudilerin Orta Doğu'da kendine özgü bir küme oluşturduğunu" gösterdiği, ancak bu çalışmaların "bu yapıya neden olan faktörlerin Levant'taki diğer grupları da kapsayıp kapsamadığını" netleştirmediğini belirtilmiştir. Yazarlar, modern Levant nüfuslarının iki ana atadan geldiğine dair güçlü kanıtlar bulmuşlardır. Günümüz Avrupalıları ve Orta Asyalılarla paylaşılan genetik özelliklerin bir kümesi, Levant'ta "Lübnanlılar, Ermeniler, Kıbrıslılar, Dürziler ve Yahudilerin yanı sıra Türkler, İranlılar ve Kafkas nüfusları" arasında en belirgindir. İkinci kalıtsal genetik özellikler kümesi ise Orta Doğu'nun diğer bölgelerindeki nüfusların yanı sıra bazı Afrika nüfuslarıyla da paylaşılmaktadır. Bu kategorideki Levant nüfusları arasında bugün "Filistinliler, Ürdünlüler, Suriyeliler, Kuzey Afrikalılar, Etiyopyalılar, Suudiler ve Bedeviler" yer almaktadır. Soy kökeninin bu ikinci bileşeniyle ilgili olarak yazarlar, bunun "İslam'ın yayılma modeliyle" ilişkili olduğunu ve "İslam öncesi yayılma dönemindeki Levant'ın Orta Doğululardan ziyade Avrupalılara genetik olarak daha benzer olduğunu" belirtirken, aynı zamanda "Lübnanlı Hristiyanlarda, Sefarad ve Aşkenazi Yahudilerinde, Kıbrıslılarda ve Ermenilerde bulunmasının, Levant'a yayılmasının daha önceki bir olayı da temsil edebileceğini" söylüyorlar. Yazarlar ayrıca Levant'ta din ve görünür soy kökeni arasında güçlü bir korelasyon bulmuşlardır:

"Tüm Yahudiler (Sefarad ve Aşkenazi) tek bir dalda kümelenir; Lübnan Dağı'ndan Dürziler ve Karmel Dağı'ndan Dürziler ayrı bir dalda tasvir edilir; ve Lübnanlı Hristiyanlar, Ermenistan ve Kıbrıs'ın Hristiyan nüfuslarıyla ayrı bir dal oluştururken, Lübnanlı Müslümanlar dış bir grup olarak yer alır. Suriyelilerin, Filistinlilerin ve Ürdünlülerin ağırlıklı olarak Müslüman nüfusları, Fas ve Yemen kadar uzak diğer Müslüman nüfuslarla dallarda kümelenir."

Doron M. Behar’ın 2013 yılında yaptığı bir araştırmada, o zamana kadar toplanmış en büyük genetik veri seti kullanılmıştır (106 Yahudi ve Yahudi olmayan topluluktan 1.774 örnek). Bu çalışma, Aşkenaz Yahudilerinin genetik kökenlerini; Avrupa, Orta Doğu ve tarihsel olarak Hazar Kağanlığı ile ilişkilendirilen bölgeler açısından incelemiştir. Araştırmanın vardığı sonuç şudur: "Bu şimdiye kadar yapılmış en kapsamlı çalışmadır ve önceki birçok araştırmanın -bizim çalışmamız ve diğer araştırma gruplarının çalışmaları dâhil- sonuçlarını değiştirmemekte, aksine onları doğrulamaktadır ve güçlendirmektedir. Aşkenazi, Kuzey Afrika ve Sefarad Yahudileri önemli ölçüde ortak genetik kökene sahiptir ve bu kökeni Orta Doğu ve Avrupa popülasyonlarından alırlar; genetik kökenlerinde Hazar katkısına dair tespit edilebilir bir gösterge bulunmamaktadır."

Yazarlar ayrıca Eran Elhaik'in 2012 tarihli çalışmasını yeniden analiz etmiştir. Bu analizde şu sonuca varılmıştır: "Ermeniler ve Gürcülerin Hazarların torunları için uygun temsilciler (proxy) olarak kullanılabileceği yönündeki iddialı varsayım, birçok açıdan sorunludur; çünkü Kafkasya halkları arasındaki soy kanıtları, Hazar kökenini yansıtmamaktadır.” Ayrıca yazarlar, "Kafkasya akrabalıklarının Hazar soyunu temsil edebileceği kabul edilse bile, Ermenilerin ve Gürcülerin Hazar temsilcisi olarak kullanılması özellikle yetersizdir, çünkü bunlar Kafkasya bölgesinin güneyini temsil ederken, Hazar Kağanlığı Kuzey Kafkasya'da ve daha kuzeyde merkezlenmiştir. Dahası, Kafkasya nüfusları arasında Ermeniler ve Gürcüler coğrafi olarak Orta Doğu'ya en yakın olanlardır ve bu nedenle Orta Doğu nüfuslarıyla en büyük genetik benzerliği göstermeleri beklenir." sonucuna vardılar. Yakın zamanda yapılan bir çalışmada (Yunusbayev ve diğerleri, 2012) tüm genom düzeyinde gözlemlenen Güney Kafkasya popülasyonlarının Orta Doğu gruplarına benzerliği ile ilgili olarak, "Aşkenazi Yahudileri ile Ermeniler ve Gürcüler arasındaki herhangi bir genetik benzerlik, aslında Aşkenazi Yahudilerinin Orta Doğu kökenli olduğuna dair bir ipucundan ziyade, ortak bir Orta Doğu atalığı bileşenini yansıtıyor olabilir" sonucuna varmıştır. Yazarlar, "Ermeniler ve Gürcülerle benzerliğin Aşkenazi Yahudileri için Hazar atalığını temsil ettiği önermesini kabul edersek, o zaman bunun uzantısı olarak Orta Doğu Yahudilerinin ve birçok Akdeniz Avrupa ve Orta Doğu popülasyonunun da Hazar soyundan geldiğini iddia etmeliyiz. Bu iddia açıkça geçerli değildir, çünkü Avrupa'nın Akdeniz kıyısındaki ve Orta Doğu'daki çeşitli Yahudi ve Yahudi olmayan popülasyonlar arasındaki farklılıklar Hazar döneminden binlerce yıl öncesine dayanmaktadır." iddiasında bulunmuşlardır.

Nature Communications'da yayınlanan 2014 tarihli bir çalışma, Aşkenazi Yahudi nüfusunun Orta Doğu ve Avrupa kökenli soyların hemen hemen eşit bir karışımından geldiğini ortaya koymuştur. Araştırmacılara göre, bu karışım muhtemelen 600-800 yıl önce gerçekleşmiş, ardından hızlı bir büyüme ve genetik izolasyon (nesil başına oran: %16-53) yaşanmıştır. Çalışma, tüm Aşkenaz Yahudilerinin yaklaşık 350 kişilik bir atalar grubundan geldiğini ortaya koymuştur. Ayrıca dizilimi yapılan Aşkenaz Yahudisi örneklerinde yaygın genetik varyantlar üzerinden yapılan temel bileşen analizi, önceki gözlemleri doğrulamıştır; buna göre Aşkenaz Yahudilerinin genetik kümesi, diğer Yahudi topluluklarına ve Avrupa ile Orta Doğu nüfuslarına yakın konumdadır."

Coğrafi dağılım

Yerel toplulukların birbirinden bağımsız olması nedeniyle, Yahudiler arasındaki etnik ayrımlar — ibadet biçimi, dil, mutfak ve diğer kültürel unsurlardaki farklılıkları içerse bile — çoğu zaman diğer topluluklardan coğrafi ve tarihsel olarak ayrı kalmış olmanın sonucudur. Bu yüzden, bu toplulukların geleneklerinden söz edilirken, bu gelenekler günümüzde nerede uygulanıyor olursa olsun, topluluklar tarihsel olarak oluşup şekillendikleri bölgenin adıyla anılır.

Daha küçük grupların sayısı yüzlerden on binlere kadar değişmekte olup, Gürcü Yahudileri (Gruzinim veya Qartveli Ebraeli olarak da bilinir) ve Beta İsrail, her biri 100.000'den biraz fazla kişiyle en kalabalık grupları oluşturmaktadır. Bu grupların birçok üyesi artık yurtlarından -çoğunlukla İsrail'e- göç etmiştir. Örneğin, Gruzinim'in sadece yaklaşık yüzde 10'u Gürcistan'da kalmıştır. ^{[kaynak belirtilmeli]}

Mevcut toplulukların, ilişkili oldukları coğrafi bölgelere göre kısa bir açıklaması aşağıdadır:

Avrupa

Aşkenazi Yahudileri, 800-1000 yılları civarında kuzey Fransa ve Almanya'ya, daha sonra da Doğu Avrupa'ya göç eden Yahudilerin torunlarıdır.

Aşkenazlar arasında çeşitli önemli alt gruplar bulunmaktadır:

Yekkeler veya Alman Yahudileri, kökenleri Hollanda'ya, tarihi Almanya'ya, İsviçre'ye ve İskandinavya'ya dayanmaktadır. Başlangıçta, diğer Yidiş lehçelerine göre daha az Slav etkisi taşıyan Batı Yidişini konuşuyorlardı. 20. yüzyılın başlarında, bu nüfusta Yidiş dili gerilemeye başlamış ve asimilasyon hızla ilerlemekteydi.
Litvaklar veya Litvanya Yahudileri, Litvanya Büyük Dükalığı'nda (günümüz Litvanya, Belarus, Ukrayna, Letonya ve Polonya'nın kuzeydoğusundaki Suwałki bölgesi) ayrı bir grup olarak ortaya çıkmıştır. Tarihsel olarak Doğu Yidiş lehçesi olan Litviş (Litvanya Yidişi) konuşmuşlardır.
Galiçyalılar veya Galiçya Yahudileri, kökenlerini Galiçya, Batı Ukrayna (günümüzdeki Lviv, İvano-Frankivsk ve Ternopil bölgeleri) ve Güney-Doğu Polonya'ya dayandırırlar.
Orta Polonya'dan (eski Kongre Polonyası kökenli) Yahudiler, komşu Litvaklar veya Galiçyalılara kıyasla yerel kültürlerinde daha az özgünlük ve yenilik bulundursalar da, yüzyıllardır önemli ve uyumlu bir Aşkenazi kültürüne ve Doğu Yidiş dilinin Lehçe lehçesine sahipler.
Macaristan'ın Oberland bölgesinden ve Slovakya'nın Bratislava çevresindeki bölgeden köken alan Oberlandlılar, aslen Batı Yidişçesi konuşuyorlardı. Holokost'tan önceki modern zamanlarda, birçok Oberlandlı Yahudi Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun şehir merkezlerine göç etti ve Almanca veya Macarcayı ana dilleri olarak benimsedi.
Macaristan Krallığı'nın kuzeydoğu bölgesinde (günümüz Slovakya'sı, Ukrayna'daki Zakarpattia Oblastı ve Kuzey Transilvanya) yaşayan Underlanderler.
Bazı kaynaklara göre, Udmurtya ve Tataristan'daki Yahudiler etnik bir grup olarak görülebilir - dos udmurtishe yidntum.
Rus Yahudileri, Kiev Rusluğu döneminden beri Rusya'da ve ona bağlı bölgelerde varlıklarını sürdürmektedirler.

Sefarad Yahudileri, ataları 1492'den önce İber Yarımadası'nda yaşamış olan Yahudilerdir.

Sefaradlar arasında birden fazla alt grup bulunmaktadır:

Batı Sefaradları veya İspanyol ve Portekiz Yahudileri, İber Yarımadası Yahudilerinin ayrı bir alt grubudur. Büyük ölçüde, 1492'de İspanya'dan ve 1497'de Portekiz'den Hristiyan olmayan Yahudilerin zorla sınır dışı edilmesinin ardından gelen nesillerde İber Yarımadası'nda "Yeni Hristiyanlar" olarak yaşayan Yahudilerin soyundan gelmektedirler.
Doğu Sefaradları, 15. yüzyılda İber Yarımadası'ndan sürgün edilen ailelerin soyundan gelen İber Yahudilerinin bir alt grubudur. Çoğu Osmanlı İmparatorluğu'nun çeşitli bölgelerine yerleşirken, bazıları da Malabar kıyılarına kadar yerleşerek kültürlerini ve geleneklerini yerel Koçin Yahudilerine aktarmıştır.
Kuzey Afrika Sefaradları, 15. yüzyılın sonlarında sürgüne gönderilen İber Yahudi ailelerinden ve Fas, Cezayir, Tunus ve Libya'da zaten yerleşmiş olan Kuzey Afrika Mağrip Yahudi topluluklarından gelmektedir. Tarihsel olarak, Eski İspanyolca, İbranice ve Aramice'den türetilmiş bir Yahudi-İspanyol dili olan Haketia'yı konuşmuşlardır.
Belmonte Yahudileri, yüzyıllarca Portekiz'de gizli Yahudi olarak yaşamış Belmonte'de bulunan bir Yahudi topluluğudur. Yüzlerce yıl boyunca iç evlilik geleneğini sürdürerek ve inançlarının tüm dış belirtilerini gizleyerek gizlilik içinde varlıklarını sürdürmüşlerdir.
Xueteler veya Mayorka Yahudileri, zorla Hristiyanlığa dönüştürülen Yahudilerin torunlarıdır ve bugün Balear Adaları'nda yaşamaktadırlar. Bazıları inançlarını korurkendiğerleri Xueta Hristiyanlığı olarak bilinen senkretik bir Hristiyan ibadet biçimini benimsemiştir.

Avrupa'da Aşkenazi veya Sefarad olmayan Yahudi toplulukları:

İtalkimler kökenlerini MÖ 2. yüzyıla kadar dayandırırlar. Bazı ailelerin MS 70 yılında Yahudiye'den sürgün edilen Yahudilerden geldiği düşünülmektedir. Geleneksel olarak çeşitli Yahudi-İtalyan dilleri (İtalkimce) konuşmuşlar ve telaffuz sistemi olarak İtalyan İbranicesini kullanmışlardır.
Romanyot, 2000 yılı aşkın süredir Yunanistan ve komşu bölgelerde yaşayan ayrı bir Yahudi topluluğudur. Tarihsel olarak Yahudi-Yunan lehçesi olan Yevanice'yi konuşmuşlardır; ancak Holokost'ta çoğunun öldürülmesi ve II. Dünya Savaşı sonrası asimilasyon nedeniyle artık bu lehçeyi konuşan kimse kalmamıştır.
San Nicandro Yahudileri – 20. yüzyılın ortalarında İtalya'dan gelen ve Hristiyanlığa geçen bir grup.

Kafkaslar ve Kırım

Cühuriler veya yaygın bilinen adıyla Dağ Yahudileri, İran'dan gelen daha geniş Mizrahi grubunun bir parçası olarak kabul edilen Pers Yahudileri ve Bağdat'tan gelen Babil Yahudilerinin soyundan gelen ve doğu ve kuzey Kafkasya'ya (modern Azerbaycan, Çeçenya, Dağıstan ve İnguşetya) yerleşmiş olanlardır. MÖ 8. yüzyıl gibi erken bir dönemde Antik İsrail'den Pers'e ulaştıklarına inanılmaktadır. Cühuriler, son derece uzak ve dağlık bölgelere yerleşerek sayısız tarihi zorluğun üstesinden gelmişlerdir. Başarılı savaşçılar ve at binicileri olarak bilinirler. Dilleri, Antik İbranice ve Aramice'nin birçok unsurunu birleştiren eski bir Güneybatı İran dili olan Judeo-Tat'tır.
Gürcü Yahudileri, kökenleri MÖ 6. yüzyılda Babil esaretine kadar uzanan ve bir dönem daha geniş Mizrahi grubunun bir parçası olarak kabul edilen en eski Yahudi topluluklarından biridir. Geleneksel olarak, İbranice ve Aramice'den birçok ödünç kelime içeren bir Yahudi-Gürcü lehçesi olan Kivruli dilini konuşmuşlardır. Sovyet sonrası aliyah (İsrail'e göç) sonucunda, Gürcü Yahudilerinin büyük çoğunluğu artık İsrail'de yaşamaktadır.
Kırımçaklar ve Kırım Karayları, Kırım ve Doğu Avrupa'da yaşayan Türkçe konuşan Yahudilerdir. Kırımçaklar hahamlık Yahudiliğini, Karaylar ise Karay Yahudiliğini uygularlar. Esasen Türk dilini ve kültürünü benimsemiş İsrailoğulları Yahudilerinin mi yoksa Yahudiliğe dönmüş Türklerin mi soyundan geldikleri hala tartışılmaktadır; ancak Yahudi hukuku açısından bu soru önemsizdir, çünkü İsrailoğulları soyundan gelmeleri veya din değiştirmeleri fark etmeksizin Yahudidirler.
Subbotnikler, Azerbaycan ve Ermenistan'dan gelen, ataları 19. yüzyılda bilinmeyen nedenlerle Yahudiliğe geçen Rus köylülerinden oluşan, sayıları giderek azalan bir Yahudi grubudur.

Kuzey Afrika

Çoğunlukla Sefarad Yahudileri olup, topluca Mağrip Yahudileri olarak bilinirler ve bazen daha geniş Mizrahi grubunun bir parçası olarak kabul edilirler:

Fas Yahudileri, Kudüs'teki Birinci Tapınağın yıkılmasının ardından bu bölgeye göç ederek Berberiler arasına yerleştiler. Daha sonra, Yahudilerin İspanya ve Portekiz krallıklarından kovulduğu 1492 Alhambra Kararnamesi'nden hemen önce ve sonraki dönemde İber Yarımadası'ndan ikinci bir göç dalgasıyla karşılaştılar. Amazon havzasındaki torunları Amazon Yahudileri olarak bilinir; bunların çoğu geleneksel Yahudi topluluklarında kalır, ancak diğerleri yerel nüfusa karışarak genellikle karışık dini uygulamalarla ayrı bir etnik kimlik geliştirmişlerdir.
Cezayir Yahudileri: Cezayir'de en azından geç Roma döneminden beri Yahudi yerleşimlerinin olduğuna dair kanıtlar vardır; bunu, Vizigot kralı Sisebut'un zulmünden kaçarak Kuzey Afrika'ya gelen Yahudi göçmenler izlemiştir ve nihayetinde en büyük kesimi, Engizisyon nedeniyle İspanya'dan zorla çıkarılan Sefarad Yahudileri oluşturmuştur.
Libya Yahudilerinin kökeni, Sirenayka'nın Yunan egemenliği altında olduğu MÖ 3. yüzyıla kadar uzanmaktadır. Berberi Yahudi topluluğunun bir parçası olan Libya Yahudi nüfusu, modern zamanlara kadar bölgede sürekli olarak yaşamaya devam etmiştir.
Tunus Yahudileri: Libya Yahudilerine benzerler.
Berberi Yahudileri: Atlas Dağları'ndaki Yahudi topluluklarıdır.
Sudan Yahudileri, Sudan'da yaşayan ve ağırlıklı olarak başkent Hartum'da yoğunlaşmış olan Yahudi topluluğudur. Çoğunlukla Sefarad kökenli olan bu topluluk, bir sinagog ve bir Yahudi okulu inşa etmiştir.
Mısır Yahudileri genel olarak, Helenistik İskenderiye'nin büyük Yahudi topluluklarından geldiği düşünülen ve daha yakın dönemde gelen birçok göçmen grubuyla karışmış Yahudilerdir. Bunlar arasında Müslüman fetihlerinden sonra gelen Babil Yahudileri; Haçlı Seferlerinden sonra gelen Filistin Yahudileri; İspanya'dan kovulmalarından sonra gelen Sefaradlar; 18. ve 19. yüzyıllarda ticaret amacıyla yerleşen İtalyan Yahudileri; ve 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarında gelen Halep Yahudileri yer almaktadır.

Batı Asya

Ataları Batı Asya kökenli olan Yahudilere genellikle Mizrahi Yahudiler denir; bu, onlar için kullanılan genel bir terimdir, ancak Mizrahi Yahudilerin belirli grupları için daha ayırıcı terimler şunlardır:

Babil Yahudileri, aynı zamanda Irak Yahudileri olarak da bilinirler ve Asurluların Samarya'yı fethinden bu yana Mezopotamya'da yaşayan Yahudi halkının torunlarıdırlar.
Kürdistan'dan gelen Kürt Yahudileri, Orta ve Doğu İran'ın Fars Yahudilerinden ve Mezopotamya'nın ovalık Babil Yahudilerinden farklıdır.
İran kökenli Fars Yahudileri (İsrail'de genellikle İbraniceden gelen Parsim olarak adlandırılırlar) 2700 yıllık bir tarihe sahiptir. Dünyanın en eski Yahudi topluluklarından biri olan Fars Yahudileri, İsrail dışında Batı Asya'daki en büyük Yahudi topluluğunu oluşturmaktadır.
Yemen Yahudileri (İbraniceden Temanim olarak adlandırılırlar) ve Aden Yahudileri, Yahudi toplumunun geri kalanından coğrafi ve sosyal olarak izole olmaları sayesinde, diğer Doğu Yahudi gruplarından önemli ölçüde farklı bir ayin ve uygulama biçimini koruyabilmiş Doğu Yahudileridir; kendi içlerinde üç farklı grubu oluştururlar, ancak bu ayrım etnik kökenden ziyade dini yasa ve ayin açısından kaynaklanmaktadır.
Filistinli Yahudiler, Orta Doğu tarihinin belirli dönemlerinde Filistin ve Mısır'da yaşamış olan Yahudilerdir.
Lübnan Yahudileri, Beyrut çevresinde yaşamış olan Yahudilerdir. Lübnan İç Savaşı'ndan sonra, bu topluluğun Lübnan'da çok azı kaldı.^{[kaynak belirtilmeli]}
Umman Yahudileri, Sohar'ın ilk Yahudi topluluğudur. Birinci milenyum civarında yaşamış Soharlı bir tüccar olan İshak bin Yahuda'nın soyundan geldikleri düşünülmektedir. Bu topluluğun 1900 yılına yaklaşılırken yok olduğu tahmin edilmektedir.
Suriye Yahudileri genel olarak iki gruba ayrılır: Antik çağlardan beri (kendi geleneklerine göre Kral Davut zamanından -MÖ 1000- beri) Suriye'de yaşayanlar ve İspanya'dan Yahudilerin kovulmasından (1492) sonra Osmanlı padişahının daveti üzerine Osmanlı İmparatorluğu'na kaçanlar. Hem Halep'te hem de Şam'da yüzyıllarca büyük Yahudi toplulukları vardı. 20. yüzyılın başlarında, Suriye Yahudilerinin büyük bir kısmı ABD, Güney Amerika ve İsrail'e göç etti. Bugün Suriye'de neredeyse hiç Yahudi kalmadı. En büyük Suriyeli Yahudi topluluğu New York, Brooklyn'de bulunmaktadır ve yaklaşık 40.000 kişi olduğu tahmin edilmektedir.

Sahraaltı Afrika

Beta İsrail veya Etiyopyalı Yahudiler: Musa Operasyonu (1984), Şeba Operasyonu (1985) ve Süleyman Operasyonu (1991) sırasında on binlerce kişi İsrail'e göç etti. Şu anda İsrail'de 160.000'den fazla Etiyopyalı Yahudi bulunmaktadır ve bu sayı toplam İsrail nüfusunun yaklaşık %2'sini oluşturmaktadır.
Bilad el-Sudan (Batı Afrika) Yahudilerinin soyundan gelenler. Ataları bir zamanlar Gana, Mali ve Songhay İmparatorluğu'nda var olan topluluklardan gelen Yahudiler. Kuzey Afrika, Doğu Afrika ve İspanya'dan gelen Yahudi göçlerinin soyundan gelen, Mali ve çevresindeki Anusimler.
Malavi'de sayıları 40.000'e kadar ulaşan Lemba halkı. Bu grup, güney Arabistan üzerinden güney Afrika'ya göç eden eski İsrail kabilelerinden geldiğini iddia eder. Genetik testler bu iddiaları kısmen desteklemiştir; testler bazı erkeklerin Orta Doğu kökenli olduğunu öne sürmüş ancak Yahudi kökenini doğrulayamamıştır.
Güney Afrika Yahudileri, Afrika'daki en büyük Yahudi topluluğunu oluşturmaktadır. Hollandalı Sefarad Yahudileri, 1652'de VOC tarafından kurulan Cape Town şehrinin ilk kalıcı sakinleri arasındaydı. Ancak bugün Güney Afrika Yahudilerinin çoğu Aşkenazi ve özellikle Litvanya kökenlidir.
São Tomé ve Príncipe'de, Engizisyon sırasında sınır dışı edilen Portekizli Yahudi gençlerin torunlarından oluşan topluluklar mevcuttu.

Güney, Doğu ve Orta Asya

Koçin Yahudileri, Hindistan'ın güneybatısındaki Malabar bölgesinden gelen Hint Yahudileridir ve Hindistan'daki en eski Yahudi topluluklarından biridir. Çoğu şu anda İsrail'de yaşamaktadır. Topluluk, Yahudi-Malayalam dilini konuşuyordu. Ayrıca Malabar kıyısı boyunca sinagoglar inşa ettiler.
Bene Israel, çoğunluğu şu anda İsrail'de yaşayan Mumbai Yahudileri veya Bombay Yahudileridir. Topluluk, atalarının Antiochus Epiphanes'in yönetimi sırasında Yahudiye'den kaçtığına inanır. Yahudi-Marathi dilini konuşurlardı. Mumbai'deki bazı sinagoglar hala faaliyet göstermektedir.
Buhara Yahudileri, Orta Asya'ya yerleşen ve bazen daha geniş Mizrahi grubunun bir parçası olarak kabul edilen İranlı ve Babilli Yahudilerin torunlarıdır. Adlarını, bir zamanlar büyük bir Yahudi nüfusuna ev sahipliği yapan eski Orta Asya Emirliği Buhara'nın adından alırlar.
Bağdatlı Yahudiler 18. yüzyılda Irak, İran, Afganistan ve Arap ülkelerinden gelip Hindistan'a yerleşen ve bazen daha geniş Mizrahi grubunun bir parçası olarak kabul edilen Yahudilerdir. Bu Yahudilerin çoğu Kalküta'ya yerleşti. Yahudi-Urduca dilini konuşuyorlardı.
Bney Menaşe, 1951'den beri Hindistan'ın kuzeydoğusundaki Manipur ve Mizoram'da yaşayan ve İncil'de adı geçen dağılmış Menasse kabilesinden geldiklerini iddia eden bir Yahudi topluluğudur.
Beni Efraim, Hindistan'ın Andhra Pradeş eyaletindeki Kottareddipalem'de yaşayan, Telugu dilini konuşan Yahudilerdir. Kayıp On Kabile'den biri olan Ephraim Kabilesi'nin soyundan geldiklerini iddia ederler.
Pardesi Yahudileri, İspanya'dan Yahudilerin kovulmasının ardından 15. ve 16. yüzyıllarda Hint alt kıtasına göç eden Yahudilerdir. Pardesi kelimesi Hint dillerinde "yabancı" anlamına gelir.
Desi Yahudileri, Güney Asya kültürü ve toplumuna entegre olmuş Bene İsrail ve Cochin Yahudileri topluluklarını ifade etmek için kullanılan terimdir. Desi Yahudi toplulukları, Hint alt kıtasında 2000 yılı aşkın bir süredir varlığını sürdüren dünyanın en eski topluluklarından bazılarıdır.
Çinli Yahudiler : En öne çıkanları, en az Tang Hanedanlığı döneminden beri Çin'de yaşayan tüccarların soyundan gelen eski bir Yahudi topluluğu olan Kaifeng Yahudileriydi. Günümüzde fiilen yok olmuş olsalar da, son zamanlarda birkaç yüz torunları miraslarını keşfetmeye ve geri kazanmaya başladı.
Goa Yahudileri, İspanya ve Portekiz'de Engizisyon'un başlamasının ardından Hindistan'daki Goa'ya kaçan Sefarad Yahudileriydi. Goa Engizisyonu'nun başlıca hedefleri onlardı.
Pakistan Yahudileri: Pakistan'da, özellikle Karaçi şehri çevresinde, Peşaver, Ravalpindi ve Lahor gibi kuzeydeki diğer kentsel alanlarda gelişen bir Yahudi topluluğu vardı. Yahudi topluluğunun kökenleri, bazıları Beni İsrail, Buhara Yahudileri ve Bağdat Yahudileri olmak üzere karışıktı. 1980'lerin sonlarında ve 1990'larda, İran'dan gelen Yahudi mülteciler de Pakistan'ın Belucistan eyaleti üzerinden Karaçi'ye ulaşmış, ancak İran hükûmeti bu operasyonu durdurmuştur. Pakistan Yahudi topluluğunun çoğu İsrail'e yerleşmemiştir ve Pakistan'daki Yahudi nüfusunun yaklaşık 700 civarında olduğu tahmin edilmektedir. Ayrıca Allahdad Yahudilerinin de bu bölgede ikametgâhları bulunmaktadır.
Bangladeş Yahudileri, Bangladeş'te yaşayan ve geçmişte Bağdat Yahudileri, Koçin Yahudileri ve Beni İsrail Yahudileri oldukları söylenen Yahudilerdir. Bu Yahudilerin çoğu 1960'lara gelinirken göç etmiştir. Şimdi, İsrail'e yönelik hükûmet politikası nedeniyle Bangladeş'te sadece birkaç Yahudi ailesi (gizli Yahudiler) yaşamaktadır.
Afgan Yahudileri: Bazen daha geniş Mizrahi grubunun bir parçası olarak kabul edilir. Afganistan'daki Yahudi nüfusuna dair kayıtlar 7. yüzyıla kadar uzanmaktadır. Kabil'e İslam'ın gelmesinden önce Kabil ve Gandhara, Yahudi tüccarlar için ticaret merkezleriydi. Afgan Yahudi topluluğu, 1950'lerden beri İsrail'e kademeli göçü nedeniyle ortadan kaybolmuştur. Babür döneminden beri Afganlar, İsrail'in Kayıp Kabilelerinin soyundan geldiklerini iddia etmektedirler.
Sri Lanka'daki Tamil Thattar Yahudileri, en az 9. yüzyıldan beri ada ülkesinde varlıklarını sürdüren Yahudilerdir.

Amerika kıtası

Amerika kıtasındaki Yahudi topluluklarının çoğu, modern tarihin farklı dönemlerinde oraya yerleşen Yahudilerin torunlarıdır. Amerika'ya yerleşen ilk Yahudiler İspanyol/Portekiz kökenliydi. Ancak bugün, hem Kuzey Amerika hem de Güney Amerika kıtalarındaki tanınmış Yahudilerin büyük çoğunluğu, özellikle Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Yahudiler arasında Aşkenazi Yahudileridir. Yukarıda belirtildiği gibi, Mizrahi ve diğer diaspora grupları da temsil edilmektedir (ve bunların herhangi birinin veya tümünün karışımları da mevcuttur). Amerika kıtasıyla ilişkili bazı ayrı topluluklar şunlardır:

Sefarad Bnei Anusim, İspanya ve Portekiz'deki İspanyol Engizisyonu'ndan kaçarak Yeni Dünya'ya göç eden, Katolikliğe sadece görünüşte geçen (konverso) Sefarad Yahudilerinin soyundan gelenlerdir. İber kolonilerinde Engizisyon'un kurulmasının ardından, soylarını ve inançlarını yine gizlediler. Sayılarını belirlemek zordur çünkü çoğu en azından görünüşte Katoliktir; zorla veya baskıyla din değiştirmişlerdir veya evlilik yoluyla dine katılmışlardır. Latin Amerika'daki Sefarad Bnei Anusim Yahudi kökenli insanların sayısı milyonlarla ifade edilir. Çoğunun karışık soydan olduğu düşünülse de, bazı toplulukların yüzyıllar boyunca bir dereceye kadar endogami (sadece diğer gizli Yahudilerle evlenme) sürdürebildiği iddia edilmektedir. Kendilerini Yahudi olarak görüp görmedikleri belirsizdir; bazıları Yahudi miraslarının bir kısmını gizlice korumaya devam edebilir, birçoğu ise bunun farkında bile olmayabilir. Çoğunluk halahik açıdan Yahudi tanımına girmez, ancak son on yılda çeşitli topluluklardan küçük bir grup Yahudiliğe geri dönerek Yahudi statülerini meşrulaştırmıştır. Ayrıca Anusim'e bakınız.
Amazon Yahudileri, çoğunlukla 19. ve 20. yüzyılların başlarında Amazon havzasına göç eden Fas Yahudilerinin torunlarıdır. Birçoğu bölgedeki geleneksel Yahudi topluluklarında, çoğunlukla Brezilya'nın kuzeyindeki Belém ve Manaus şehirlerinde veya diğer Brezilya şehirlerindeki daha büyük Yahudi topluluklarının bir parçası olarak kalırken diğerleri bölgeye dağılmış ve yerel nüfusa karışmıştır.
- İkitos Yahudileri çoğunlukla, 1880'lerdeki kauçuk patlaması sırasında Peru'nun İkitos şehrine gelen Faslı Yahudi tüccarların ve yerel melez veya Amerikan yerlisi nüfusun karışık soyundan gelmektedir. 20. yüzyılın sonlarında Yahudi miraslarını araştırmaya başladılar ve çoğunun Yahudi ana soyundan gelmemesi nedeniyle, dini hukuk uyarınca Yahudi olarak tanınmaları için resmi bir ihtida gerekliydi. Lima, Amerika Birleşik Devletleri, Arjantin ve Şili'den Muhafazakar hahamların yardımıyla yıllarca süren çalışmaların ardından çoğu Yahudiliğe geçti ve 2003 ile 2014 yılları arasında İsrail'e taşındı.
B'nai Moşe, aslen Peru'nun Trujillo şehrinden gelen ve Yahudiliğe geçenlerden oluşan bir topluluktur. Ayrıca İnka Yahudileri olarak da bilinirler; bu isim, çoğunun melez (hem İspanyol hem de Amerikan yerlisi kökenli kişiler) olmasına rağmen, diğer Yahudi topluluklarından bilinen ataları olmaması nedeniyle Amerikan yerlisi kökenlerine sahip oldukları gerçeğinden türetilmiştir. Tekrar belirtmek gerekirse, Peru'nun küçük Aşkenazi nüfusu ile İnka Yahudileri arasında hiçbir etkileşim yoktur. Aşkenazi topluluğunun ihmali nedeniyle, ihtida işlemleri İsrail Baş Hahamlığı'nın himayesinde gerçekleştirilmiştir. Çoğu İsrail'e göç etmiş ve şu anda orada yaşamaktadır, aynı topluluktan birkaç yüz kişi daha ihtida işlemini beklemektedir.
Veracruz Yahudileri, Meksika'nın Veracruz bölgesinde yakın zamanda ortaya çıkmış bir Yahudi topluluğudur. Bunların Yahudiliğe dönen Hristiyanlar mı yoksa Yahudiliğe geri dönen Hristiyanların soyundan gelenler mi olduğu net değildir. Çoğu, Hristiyanların soyundan geldiklerini iddia etmektedir. ^{[kaynak belirtilmeli]}
Melungeon Yahudileri

İsrail

İsrail Devleti, tüm Yahudiler için bir yurt devleti olarak ilan edildi. Devletin kurucuları bu hedefe ulaşmak için çabalasalar da, Yahudilerin yaşam deneyimleri büyük ölçüde farklılık gösterdi. İsrail Devleti'nin kurulduğu sırada, hem devlette hem de bölgede yaşayan Yahudilerin çoğunluğu Aşkenazi idi. Ancak 1990'lara gelindiğinde, İsrail Yahudilerinin çoğunluğu Mizrahi idi. 2005 yılı itibarıyla, İsrail Yahudilerinin %61'i Mizrahi kökenlidir.

Devletin kurulmasının ardından, özellikle Arap dünyasından ve genel olarak Müslüman dünyasından İsrail'e Yahudi göçmen ve mülteci akını yaşandı. Bunların çoğu Sefarad ve Mizrahi Yahudileriydi ve Mağrip Yahudileri, Yemen Yahudileri, Buhara Yahudileri, İran Yahudileri, Irak Yahudileri, Kürt Yahudileri ve ayrıca Libya, Mısır ve Türkiye'den gelen daha küçük toplulukları içeriyordu. Bu topluluklardan İsrail'e gelen birçok göçmen, yeni kurulan devletin henüz gelenlerin barındırılması için yeterli mali kaynaklara sahip olmaması nedeniyle zorlu yaşam koşullarıyla karşılaştı. Bu nedenle, birçok göçmen, daha uygun yaşam koşulları geliştirilene kadar geçici olarak çadırlarda barındırıldı. Aşkenazi olmayan Yahudiler için ek bir zorluk da konuşulan dildi. Yidiş, Avrupa kıtasının doğu kesimindeki Yahudi topluluklarında konuşulan dildi, ancak bunun dışındaki gruplar -İsrail nüfusunun azınlığını oluşturanlar- başka diller konuşuyordu. Örneğin, bazı Sefarad toplulukları Ladino konuşuyordu ve birçok Mizrahi Yahudi Arapça konuşuyordu. O zamanlar çoğunlukla dini amaçlar için ayrılmış bir dil olan İbranice, Yahudi topluluklarının ortak diliydi. İbranice, Filistin bölgesinde yaşayan tüccarlar arasında zaten günlük konuşma dili olarak konuşuluyordu ve İsrail'in tüm sakinleri tarafından kullanılabilen bir konuşma dili olarak tam anlamıyla yeniden canlandırılmasına Eliezer Ben-Yehuda tarafından öncülük edildi.

Son zamanlarda Etiyopyalı Yahudiler ve Hintli Yahudiler de dahil olmak üzere diğer topluluklar da geldi. Aşkenazi Yahudiliğinin, özellikle birçok küçük Yahudi topluluğunun çeşitliliğine kıyasla, nispeten homojen olması nedeniyle, zamanla İsrail'de Avrupa'dan gelen tüm Yahudilere (Almanya ile hiçbir bağlantısı olmayan Avrupalı Yahudiler bile) "Aşkenazi" denmeye başlandı; Afrika ve Asya'dan gelen Yahudilere ise (İspanya ile hiçbir bağlantısı olmayanlara bile) "Sefardi" denmeye başlandı. Bu sınıflandırmanın bir nedeni, birçok Afrika ve Asya Yahudi topluluğunun Sefardi dua ritüelini yerine getirmesi ve Sefardi haham otoritelerinin kararlarına uymasıdır. Sonuç olarak, kendilerini "Sefardi" teriminin geniş anlamıyla "İspanyol ayinine sahip Yahudiler" olarak görürler; "İspanyol Yahudileri" olarak değil. Benzer şekilde, "Aşkenaz" teriminin "Alman ayinine mensup Yahudiler" anlamı kullanılır.

Bazı çalışmalara göre, Aşkenazi, Sefarad ve Mizrahi Yahudileri arasındaki bu farklı deneyimlerin yönleri yarım yüzyıl sonra bile hâlâ devam etmektedir. Her İsrail başbakanı Aşkenazi olmuştur, ancak Sefaradlar ve Mizrahiler genellikle törensel bir konum olarak kabul edilen cumhurbaşkanlığına ve diğer yüksek makamlara ulaşmışlardır. İsrail nüfusunun yaklaşık yarısının Avrupalı olmayanlardan oluşmasına rağmen, İsrail üniversitelerinin öğrenci toplulukları ezici bir çoğunlukla Avrupa kökenlidir. Necef Çölü ve Celile sınırındaki bölgelere dağılmış, İsrail'in büyük şehirlerinden uzakta bulunan bu kasabaların çoğu, yaşanabilir olmak için gerekli kritik kitleye veya bileşenlere hiçbir zaman sahip olmamıştır ve sakinlerinin yüksek işsizlik ve yetersiz okullardan muzdarip olduğunu belgeleyen raporlar ortaya çıkmıştır. ^{[kaynak belirtilmeli]} Mizrahi kökenli ABD-İsrailli antropolog Prof. Smadar Lavie, Mizrahi bekar annelerin Aşkenazi çoğunluğa sahip İsrail hükûmeti tarafından maruz kaldığı ayrımcı muameleyi belgeledi ve analiz etti; İsrail bürokrasisinin, din, cinsiyet ve ırk kategorilerini vatandaşlığın temeline yerleştiren teolojik bir anlayışa dayandığını öne sürdü. Lavie, geniş yankı uyandıran İsrail Bayrağına Sarılı: Mizrahi Bekar Anneler ve Bürokratik İşkence kitabında Yahudiler arası ırksal ve cinsiyete dayalı dinamikleri 2014 Gazze Savaşı ile ilişkilendiriyor ve 2003 Bekar Anneler Yürüyüşü'nden 2014 Yeni Kara Panterler'e kadar İsrail Devleti'ndeki ırksal ve cinsiyet adaleti kökenli protesto hareketlerini analiz ediyor.

Yeniden bir araya gelen bu Yahudi etnik gruplarının üyeleri arasında evlilikler başlangıçta yaygın değildi; bunun nedeni kısmen her grubun İsrail'deki yerleşim yerleri arasındaki mesafeler, kısmen de kültürel ve/veya ırksal önyargılardı. Ancak son nesillerde, devlet destekli olarak tüm Yahudi etnik gruplarının ortak bir Sabra (yerli İsrailli) kimliğine asimilasyonuyla engeller azaldı; bu politika, yaygın karma evlilikleri kolaylaştırdı. ^{[kaynak belirtilmeli]}

Ayrıca bakınız

Kaynakça

^ ^a ^b ^c ^d ^e "Jewish and Middle Eastern non-Jewish populations share a common pool of Y-chromosome biallelic haplotypes". Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 97 (12): 6769-74. June 2000. doi:10.1073/pnas.100115997. PMC 18733 . PMID 10801975. KB1 bakım: göster-yazarlar (link)
^ ^a ^b ^c "Sephardic, Ashkenazic, Mizrahi and Ethiopian Jews". My Jewish Learning (İngilizce). Erişim tarihi: 29 Eylül 2024. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
^ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ ^j ^k ^l ^m ⁿ ^o ^p ^q ^r ^s ^t ^u ^v ^w ^x ^y ^z ^aa ^ab ^ac ^ad ^ae ^af ^ag Kopelman, Naama M.; Stone, Lewi; Hernandez, Dena G.; Gefel, Dov; Singleton, Andrew B.; Heyer, Evelyne; Feldman, Marcus W.; Hillel, Jossi; Rosenberg, Noah A. (2020). "High-resolution inference of genetic relationships among Jewish populations". European Journal of Human Genetics (İngilizce). 28 (6): 804-814. doi:10.1038/s41431-019-0542-y. ISSN 1018-4813. PMC 7253422 . PMID 31919450.
^ ^a ^b Paul Johnson. A history of the Jews. s. 171.
^ Goldstein, Evan R. "Where Do Jews Come From?" 6 Kasım 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., The Wall Street Journal, 29 October 2009.
^ Scammell, Michael. Koestler: The Literary and Political Odyssey of a Twentieth-Century Skeptic, Random House, 2009, 978-0-394-57630-5, p. 547.
^ Judt, Tony (7 Aralık 2009). "Israel Must Unpick Its Ethnic Myth". The Financial Times. Erişim tarihi: 7 Mart 2010. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
^ Bartal, Israel (6 Temmuz 2008). "Inventing an invention". Haaretz. 3 Mart 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Ekim 2009.
^ Goldstein, Evan R. (29 Ekim 2009). "Where Do Jews Come From?". The Wall Street Journal. 6 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Kasım 2009.
^ Carlo Strenge. "Shlomo Sand's 'The Invention of the Jewish People' is a success for Israel". 30 Aralık 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Şubat 2014.
^ Aderet, Ofer (26 Haziran 2014). "Jews are not descended from Khazars, Hebrew University historian says". haaretz.com. 1 Ekim 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Temmuz 2014.
^ ^a ^b Nebel, Almut; Dvora Filon; Bernd Brinkmann; Partha P. Majumder; Marina Faerman; Ariella Oppenheim (November 2001). "The Y Chromosome Pool of Jews as Part of the Genetic Landscape of the Middle East". The American Journal of Human Genetics. 69 (5): 1095-112. doi:10.1086/324070. PMC 1274378 . PMID 11573163.
^ Atzmon, Gil; Hao, Li; Pe'Er, Itsik; Velez, Christopher; Pearlman, Alexander; Palamara, Pier Francesco; Morrow, Bernice; Friedman, Eitan; Oddoux, Carole; Burns, Edward; Ostrer (2010). "Abraham's Children in the Genome Era: Major Jewish Diaspora Populations Comprise Distinct Genetic Clusters with Shared Middle Eastern Ancestry". American Journal of Human Genetics. 86 (6): 850-59. doi:10.1016/j.ajhg.2010.04.015. PMC 3032072 . PMID 20560205.
^ ^a ^b Doron M. Behar; Mait Metspalu; Yael Baran; Naama Kopelman; Bayazit Yunusbayev; ve diğerleri. (1 Ağustos 2013). "No evidence from Genome-Wide Data of a Khazar Origin for the Ashkenazi Jews". Human Biology Open Access Pre-Prints. Wayne State University. 11 Ekim 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi17 Kasım 2014.
^ Kopelman, Naama M.; Stone, Lewi; Wang, Chaolong; Gefel, Dov; Feldman, Marcus W.; Hillel, Jossi; Rosenberg, Noah A. (8 Aralık 2009). "Genomic microsatellites identify shared Jewish ancestry intermediate between Middle Eastern and European populations". BMC Genetics. 10 (1): 80. doi:10.1186/1471-2156-10-80. ISSN 1471-2156. PMC 2797531 . PMID 19995433.
^ Kopelman, Naama M; Stone, Lewi; Hernandez, Dena G; Gefel, Dov; Singleton, Andrew B; Heyer, Evelyne; Feldman, Marcus W; Hillel, Jossi; Rosenberg, Noah A (9 Ocak 2020). "High-resolution inference of genetic relationships among Jewish populations". European Journal of Human Genetics (İngilizce). 28 (6): 804-814. doi:10.1038/s41431-019-0542-y. PMC 7253422 . PMID 31919450.
^ Ferragut, J. F.; Bentayebi, K.; Pereira, R.; Castro, J. A.; Amorim, A.; Ramon, C.; Picornell, A. (1 Kasım 2017). "Genetic portrait of Jewish populations based on three sets of X-chromosome markers: Indels, Alu insertions and STRs". Forensic Science International: Genetics. 31: e5-e11. doi:10.1016/j.fsigen.2017.09.008. ISSN 1872-4973. PMID 28951006.
^ "Landmark Study Proves 90% of Jews Are Genetically Linked to the Levant". Technion UK (İngilizce). Erişim tarihi: 6 Mart 2025. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
^ Siegel-Itzkovich, Judy (1 Ocak 2006). "Gene tests show that two fifths of Ashkenazi Jews are descended from four women". British Medical Journal (İngilizce). 332 (7534): 140. doi:10.1136/bmj.332.7534.140-a. PMC 1336798 .
^ "The Genetic Origins of Ashkenazi Jews". Avotaynu (İngilizce). 22 Mart 2020. 15 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mart 2025.
^ Martinez-Laso, J.; Gazit, E.; Gomez-Casado, E.; Morales, P.; Martinez-Quiles, N.; Alvarez, M.; Martin-Villa, J. M.; Fernandez, V.; Arnaiz-Villena, A. (1996). "HLA DR and DQ polymorphism in Ashkenazi and non-Ashkenazi Jews: comparison with other Mediterraneans". Tissue Antigens (İngilizce). 47 (1): 63-71. doi:10.1111/j.1399-0039.1996.tb02515.x. ISSN 1399-0039. PMID 8929714.
^ ^a ^b Roniger, Luis (2019). "The Western Sephardic Diaspora: Ancestral Birthplaces and Displacement, Diaspora Formation and Multiple Homelands". Latin American Research Review (İngilizce). 54 (4): 1031-1038. doi:10.25222/larr.600. ISSN 0023-8791.
^ ^a ^b "Separatists, continued..." Adherents.com. 23 Eylül 2003 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Kasım 2014.
^ ^a ^b Wade, Nicholas (9 Mayıs 2000). "Y Chromosome Bears Witness to Story of the Jewish Diaspora". The New York Times. 14 Kasım 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi6 Mayıs 2010.
^ ^a ^b Wade, Nicholas (14 Ocak 2006). "New Light on Origins of Ashkenazi in Europe". The New York Times. Erişim tarihi: 24 Mayıs 2006.
^ ^a ^b ^c Richards, Martin; Chiara Rengo; Fulvio Cruciani; Fiona Gratrix; James F. Wilson; Rosaria Scozzari; Vincent Macaulay; Antonio Torroni (April 2003). "Extensive Female-Mediated Gene Flow from Sub-Saharan Africa into Near Eastern Arab Populations" (PDF). American Journal of Human Genetics. 72 (4): 1058-1064. doi:10.1086/374384. ISSN 0002-9297. PMC 1180338 . PMID 126295986 Haziran 2007. ^{[ölü/kırık bağlantı]}
^ Ariella Oppenheim; Michael Hammer. "Jewish Genetics: Abstracts and Summaries". Khazaria InfoCenter. 18 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Şubat 2026.
^ ^a ^b "Y chromosomes of Jewish priests". Nature. 385 (6611): 32. January 1997. doi:10.1038/385032a0. PMID 8985243. 9 Şubat 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. KB1 bakım: göster-yazarlar (link)
^ ^a ^b ^c "Priestly Gene Shared By Widely Dispersed Jews". American Society for Technion, Israel Institute of Technology. 14 Temmuz 1998.
^ ^a ^b Nicholas Wade (8 Ekim 2013). "Genes Suggest European Women at Root of Ashkenazi Family Tree". The New York Times. 12 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Şubat 2026.
^ M. D. Costa and 16 others (2013). "A substantial prehistoric European ancestry among Ashkenazi maternal lineages". Nature Communications. 4. doi:10.1038/ncomms3543. PMC 3806353 . PMID 24104924.
^ Garbell, Irene (1965). The Jewish Neo-Aramaic Dialect of Persian Azerbaijan: Linguistic Analysis and Folkloristic Texts (İngilizce). Walter de Gruyter. s. 13. ISBN 978-3-11-087799-1. 13 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Şubat 2026.
^ Khan, Geoffrey (2008). The Jewish Neo-Aramaic dialect of Urmi. Piscataway, NJ: Georgias Press.
^ ^a ^b "Portal Amazônia Judaica" [Jewish Amazon Portal] (Portekizce). 13 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Şubat 2026.
^ ^a ^b Simão Arão Pecher. "Duzentos anos de miscigenação judaica na Amazônia" [Two hundred years of Jewish miscegenation in the Amazon] (Portekizce). Museum of Inquisition History. 13 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Şubat 2026.
^ Cássia Scheinbein (2006). "Línguas em extinção: o haketia em Belém do Pará" [Languages in extinction: Haketia in Belém, Pará] (PDF) (Portekizce). Federal University of Minas Gerais. 13 Kasım 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Aralık 2022.
^ "The Population of Ethiopian Origin in Israel". Israel Central Bureau of Statistics. 15 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Mayıs 2020.
^ Himla Soodyall; Jennifer G. R Kromberg (29 Ekim 2015). "Human Genetics and Genomics and Sociocultural Beliefs and Practices in South Africa". Chadwick, Ruth (Ed.). Genomics and Society: Ethical, Legal, Cultural and Socioeconomic Implications. Academic Press/Elsevier. s. 316. ISBN 978-0-12-420195-8. |ad= eksik (yardım)
^ Cássia Scheinbein (2006). "Línguas em extinção: o haketia em Belém do Pará" [Languages in extinction: Haketia in Belém, Pará] (PDF) (Portekizce). Federal University of Minas Gerais. 13 Kasım 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Aralık 2022.
^ Jews, Arabs, and Arab Jews: The Politics of Identity and Reproduction in Israel, Ducker, Clare Louise, Institute of Social Studies, The Hague, Netherlands
^ Jeremy Shere. Adventures in Jewish Studies (Episode 3) (podcast). The Association for Jewish Studies. 19 Aralık 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Şubat 2026.
^ Shenhav, Yehuda. "ha-keshet.org" (İbranice). 21 Mart 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi.

[hammer4-1] "Jewish and Middle Eastern non-Jewish populations share a common pool of Y-chromosome biallelic haplotypes". Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 97 (12): 6769-74. June 2000. doi:10.1073/pnas.100115997. PMC 18733 . PMID 10801975. KB1 bakım: göster-yazarlar (link)

[:03-2] "Sephardic, Ashkenazic, Mizrahi and Ethiopian Jews". My Jewish Learning (İngilizce). Erişim tarihi: 29 Eylül 2024. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)

[ReferenceB-3] ^ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ ^j ^k ^l ^m ⁿ ^o ^p ^q ^r ^s ^t ^u ^v ^w ^x ^y ^z ^aa ^ab ^ac ^ad ^ae ^af ^ag Kopelman, Naama M.; Stone, Lewi; Hernandez, Dena G.; Gefel, Dov; Singleton, Andrew B.; Heyer, Evelyne; Feldman, Marcus W.; Hillel, Jossi; Rosenberg, Noah A. (2020). "High-resolution inference of genetic relationships among Jewish populations". European Journal of Human Genetics (İngilizce). 28 (6): 804-814. doi:10.1038/s41431-019-0542-y. ISSN 1018-4813. PMC 7253422 . PMID 31919450.

[ReferenceC-4] Paul Johnson. A history of the Jews. s. 171.

[GoldsteinWSJ2009-5] Goldstein, Evan R. "Where Do Jews Come From?" 6 Kasım 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., The Wall Street Journal, 29 October 2009.

[Scammell2009p547-6] Scammell, Michael. Koestler: The Literary and Political Odyssey of a Twentieth-Century Skeptic, Random House, 2009, 978-0-394-57630-5, p. 547.

[Judt20091207-7] Judt, Tony (7 Aralık 2009). "Israel Must Unpick Its Ethnic Myth". The Financial Times. Erişim tarihi: 7 Mart 2010. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)

[Bartal-8] Bartal, Israel (6 Temmuz 2008). "Inventing an invention". Haaretz. 3 Mart 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Ekim 2009.

[Goldstein-9] Goldstein, Evan R. (29 Ekim 2009). "Where Do Jews Come From?". The Wall Street Journal. 6 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Kasım 2009.

[Strenger-10] Carlo Strenge. "Shlomo Sand's 'The Invention of the Jewish People' is a success for Israel". 30 Aralık 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Şubat 2014.

[Haatz_Stampfer-11] Aderet, Ofer (26 Haziran 2014). "Jews are not descended from Khazars, Hebrew University historian says". haaretz.com. 1 Ekim 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Temmuz 2014.

[Nebel_1095–1122-12] Nebel, Almut; Dvora Filon; Bernd Brinkmann; Partha P. Majumder; Marina Faerman; Ariella Oppenheim (November 2001). "The Y Chromosome Pool of Jews as Part of the Genetic Landscape of the Middle East". The American Journal of Human Genetics. 69 (5): 1095-112. doi:10.1086/324070. PMC 1274378 . PMID 11573163.

[Atzmon2010-13] Atzmon, Gil; Hao, Li; Pe'Er, Itsik; Velez, Christopher; Pearlman, Alexander; Palamara, Pier Francesco; Morrow, Bernice; Friedman, Eitan; Oddoux, Carole; Burns, Edward; Ostrer (2010). "Abraham's Children in the Genome Era: Major Jewish Diaspora Populations Comprise Distinct Genetic Clusters with Shared Middle Eastern Ancestry". American Journal of Human Genetics. 86 (6): 850-59. doi:10.1016/j.ajhg.2010.04.015. PMC 3032072 . PMID 20560205.

[Doron_M._Behar2-14] Doron M. Behar; Mait Metspalu; Yael Baran; Naama Kopelman; Bayazit Yunusbayev; ve diğerleri. (1 Ağustos 2013). "No evidence from Genome-Wide Data of a Khazar Origin for the Ashkenazi Jews". Human Biology Open Access Pre-Prints. Wayne State University. 11 Ekim 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi17 Kasım 2014.

[15] Kopelman, Naama M.; Stone, Lewi; Wang, Chaolong; Gefel, Dov; Feldman, Marcus W.; Hillel, Jossi; Rosenberg, Noah A. (8 Aralık 2009). "Genomic microsatellites identify shared Jewish ancestry intermediate between Middle Eastern and European populations". BMC Genetics. 10 (1): 80. doi:10.1186/1471-2156-10-80. ISSN 1471-2156. PMC 2797531 . PMID 19995433.

[16] Kopelman, Naama M; Stone, Lewi; Hernandez, Dena G; Gefel, Dov; Singleton, Andrew B; Heyer, Evelyne; Feldman, Marcus W; Hillel, Jossi; Rosenberg, Noah A (9 Ocak 2020). "High-resolution inference of genetic relationships among Jewish populations". European Journal of Human Genetics (İngilizce). 28 (6): 804-814. doi:10.1038/s41431-019-0542-y. PMC 7253422 . PMID 31919450.

[17] Ferragut, J. F.; Bentayebi, K.; Pereira, R.; Castro, J. A.; Amorim, A.; Ramon, C.; Picornell, A. (1 Kasım 2017). "Genetic portrait of Jewish populations based on three sets of X-chromosome markers: Indels, Alu insertions and STRs". Forensic Science International: Genetics. 31: e5-e11. doi:10.1016/j.fsigen.2017.09.008. ISSN 1872-4973. PMID 28951006.

[18] "Landmark Study Proves 90% of Jews Are Genetically Linked to the Levant". Technion UK (İngilizce). Erişim tarihi: 6 Mart 2025. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)

[19] Siegel-Itzkovich, Judy (1 Ocak 2006). "Gene tests show that two fifths of Ashkenazi Jews are descended from four women". British Medical Journal (İngilizce). 332 (7534): 140. doi:10.1136/bmj.332.7534.140-a. PMC 1336798 .

[20] "The Genetic Origins of Ashkenazi Jews". Avotaynu (İngilizce). 22 Mart 2020. 15 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mart 2025.

[21] Martinez-Laso, J.; Gazit, E.; Gomez-Casado, E.; Morales, P.; Martinez-Quiles, N.; Alvarez, M.; Martin-Villa, J. M.; Fernandez, V.; Arnaiz-Villena, A. (1996). "HLA DR and DQ polymorphism in Ashkenazi and non-Ashkenazi Jews: comparison with other Mediterraneans". Tissue Antigens (İngilizce). 47 (1): 63-71. doi:10.1111/j.1399-0039.1996.tb02515.x. ISSN 1399-0039. PMID 8929714.

[:12-22] Roniger, Luis (2019). "The Western Sephardic Diaspora: Ancestral Birthplaces and Displacement, Diaspora Formation and Multiple Homelands". Latin American Research Review (İngilizce). 54 (4): 1031-1038. doi:10.25222/larr.600. ISSN 0023-8791.

[adherents-23] "Separatists, continued..." Adherents.com. 23 Eylül 2003 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Kasım 2014.

[New_York_Times_Y_Chromosome-24] Wade, Nicholas (9 Mayıs 2000). "Y Chromosome Bears Witness to Story of the Jewish Diaspora". The New York Times. 14 Kasım 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi6 Mayıs 2010.

[wade-25] Wade, Nicholas (14 Ocak 2006). "New Light on Origins of Ashkenazi in Europe". The New York Times. Erişim tarihi: 24 Mayıs 2006.

[Richards-26] Richards, Martin; Chiara Rengo; Fulvio Cruciani; Fiona Gratrix; James F. Wilson; Rosaria Scozzari; Vincent Macaulay; Antonio Torroni (April 2003). "Extensive Female-Mediated Gene Flow from Sub-Saharan Africa into Near Eastern Arab Populations" (PDF). American Journal of Human Genetics. 72 (4): 1058-1064. doi:10.1086/374384. ISSN 0002-9297. PMC 1180338 . PMID 126295986 Haziran 2007. ^{[ölü/kırık bağlantı]}

[Oppenheim&Hammer-27] Ariella Oppenheim; Michael Hammer. "Jewish Genetics: Abstracts and Summaries". Khazaria InfoCenter. 18 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Şubat 2026.

[hammer22-28] "Y chromosomes of Jewish priests". Nature. 385 (6611): 32. January 1997. doi:10.1038/385032a0. PMID 8985243. 9 Şubat 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. KB1 bakım: göster-yazarlar (link)

[American_Society_For_Technion-29] "Priestly Gene Shared By Widely Dispersed Jews". American Society for Technion, Israel Institute of Technology. 14 Temmuz 1998.

[NYTimesEuropeanWomen-30] Nicholas Wade (8 Ekim 2013). "Genes Suggest European Women at Root of Ashkenazi Family Tree". The New York Times. 12 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Şubat 2026.

[Costa-31] M. D. Costa and 16 others (2013). "A substantial prehistoric European ancestry among Ashkenazi maternal lineages". Nature Communications. 4. doi:10.1038/ncomms3543. PMC 3806353 . PMID 24104924.

[:011-32] Garbell, Irene (1965). The Jewish Neo-Aramaic Dialect of Persian Azerbaijan: Linguistic Analysis and Folkloristic Texts (İngilizce). Walter de Gruyter. s. 13. ISBN 978-3-11-087799-1. 13 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Şubat 2026.

[:2-33] Khan, Geoffrey (2008). The Jewish Neo-Aramaic dialect of Urmi. Piscataway, NJ: Georgias Press.

[amazon2-34] "Portal Amazônia Judaica" [Jewish Amazon Portal] (Portekizce). 13 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Şubat 2026.

[museum2-35] Simão Arão Pecher. "Duzentos anos de miscigenação judaica na Amazônia" [Two hundred years of Jewish miscegenation in the Amazon] (Portekizce). Museum of Inquisition History. 13 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Şubat 2026.

[haketia-36] Cássia Scheinbein (2006). "Línguas em extinção: o haketia em Belém do Pará" [Languages in extinction: Haketia in Belém, Pará] (PDF) (Portekizce). Federal University of Minas Gerais. 13 Kasım 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Aralık 2022.

[The_Population_of_Ethiopian_Origin_in_Israel-37] "The Population of Ethiopian Origin in Israel". Israel Central Bureau of Statistics. 15 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Mayıs 2020.

[Soodyall-38] Himla Soodyall; Jennifer G. R Kromberg (29 Ekim 2015). "Human Genetics and Genomics and Sociocultural Beliefs and Practices in South Africa". Chadwick, Ruth (Ed.). Genomics and Society: Ethical, Legal, Cultural and Socioeconomic Implications. Academic Press/Elsevier. s. 316. ISBN 978-0-12-420195-8. |ad= eksik (yardım)

[haketia2-39] Cássia Scheinbein (2006). "Línguas em extinção: o haketia em Belém do Pará" [Languages in extinction: Haketia in Belém, Pará] (PDF) (Portekizce). Federal University of Minas Gerais. 13 Kasım 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Aralık 2022.

[ReferenceA-40] Jews, Arabs, and Arab Jews: The Politics of Identity and Reproduction in Israel, Ducker, Clare Louise, Institute of Social Studies, The Hague, Netherlands

[JewishStudiesPodcast-41] Jeremy Shere. Adventures in Jewish Studies (Episode 3) (podcast). The Association for Jewish Studies. 19 Aralık 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Şubat 2026.

[ha-keshet.org-42] Shenhav, Yehuda. "ha-keshet.org" (İbranice). 21 Mart 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi.