Evliya Çelebi

Hayatı

Derviş Mehmed Zıllî veya bilinen adıyla Evliyâ Çelebi, 25 Mart 1611 tarihinde İstanbul'da dünyaya gelmiştir. Ailesi aslen Kütahyalı olup, İstanbul'un fethinden sonra başkente yerleşmişlerdir. Dedesinin dedesi Yavuz Özbek, Fatih Sultan Mehmed'in akıncılarından biri olarak fetih ganimetiyle Unkapanı'nda yüz dükkân, bir cami ve bir ev yaptırmıştır. Evliya Çelebi'nin dedesi Kara Ahmet Bey, Kütahya'daki evlerinin önündeki türbede medfundur. Babası Derviş Mehmed Zıllî, I. Süleyman'dan I. Ahmed'e kadarki padişahların kuyumcubaşılığında bulunmuş ve pek çok sefere katılmıştır. Amcası Firâki Abdurrahmân Çelebi'dir. Babası, annesi ve büyük annesi Beyoğlu'nda şimdiki Lohusa Sultan Türbesi yakınındaki Meyyit Mezarlığı'nda gömülüdür.

Evliya Çelebi, çok iyi bir öğrenim görmüş ve eğitim hayatına mahalle mektebinde başlamıştır. Daha sonra Şeyhülislam Hamit Efendi Medresesi'ne girmiş ve burada yedi yıl okuduktan sonra saraya özgü bir okul olan Enderûn'a devam etmiştir. Enderûn'da sarf, nahiv, kâfiye ve hüsn-ü hat dersleri almış; ayrıca Enderûn musikişinaslarından Musâhip Derviş Ömer Ağa'dan musikî eğitimi görmüştür. Okul öğreniminin dışında özel hocalardan Kur'an, Arapça, güzel yazı, musikî, beden eğitimi ve yabancı dil dersleri almıştır. Kur'an'ı ezberleyerek hafız olan Evliya Çelebi, öğrenimini bitirdikten sonra 25 yaşında iken Ayasofya Camii'nde mukabele okuduğu sırada IV. Murad'ın iradesiyle saraya alınmıştır. Saraya alınmasına o sırada silahtar olan akrabası Melek Ahmed Paşa, Ruznâmeci İbrahim Efendi ve Hattat Hasan Paşa yardımcı olmuştur. Yaptığı işlerle padişah ve devlet ileri gelenlerinin beğenisini kazanan Evliya Çelebi, IV. Murad'ın ölümüne kadar sarayda zekâsı ve güzel konuşma kabiliyeti sayesinde pâdişahın teveccühünü kazanmıştır.

Evliya Çelebi'nin seyahat arzusu, küçük yaşlarından itibaren içinde müthiş bir gezi isteği olarak var olmuştur. Kendisinin anlattığına göre, 19 Ağustos 1630 tarihindeki Aşure Gecesi'nde gördüğü bir rüya üzerine meşhur gezilerine başlamıştır. Rüyasında İstanbul'da Yemiş İskelesi civarındaki Ahi Çelebi Camii'nde İslam peygamberi Muhammed'i ve ashabını görmüş, şefaat dilemek yerine 'Seyahat ya Resulullah' demiştir. Bu rüyanın ardından 70 yaşına kadar sürecek olan seyahat hayatı başlamıştır. İlk gezisini İstanbul ve çevresine yapan Evliya Çelebi, daha sonra İstanbul dışına çıkmıştır. 1640 başlarında babasından habersizce Bursa'ya gitmek üzere İstanbul'dan ayrılmış ve 35 gün sonra geri dönmüştür. Oğlunun seyahat aşkını gören babası, bundan sonra seyahatine müsaade etmiş ve onu zamanın önemli şeyhlerinden Abdü'l-ahat Nûri Efendi ve diğer şeyhlere götürüp el öptürerek hayır dualarını niyaz etmiştir. İkinci seyahatini Temmuz 1640'ta İzmit'e yapan Evliya Çelebi, 1630'dan 1681'e kadar sürecek olan elli yılı aşkın bir seyahat hayatı yaşamıştır.

Vezirlerle seyahatleri sırasında onların imam ve müezzinliklerinde ve iç ağalıklarında bulunmuştur. Pek çok defa haber götürme göreviyle İstanbul'a ve başka yerlere gidip gelmiştir. 1685 yılından sonra Mısır'da öldüğü tahmin edilmektedir. Ölüm yeri ve mezarı kesin olarak bilinmemekle birlikte, kabrinin bir ihtimal Lohusa Sultan Türbesi yanındaki Meyyit Mezarlığı'nda, ailesinin yanında olduğu düşünülmektedir.