Lâgari Hasan Çelebi

Tarihî önemi ve başarıları

Lâgarî Hasan Çelebi, barut macunundan hazırlanmış fişekler vasıtasıyla havaya yükselmesi ve bu eylemin kayıt altına alınması nedeniyle Osmanlı tarihindeki en kayda değer havacılık denemelerinden birini gerçekleştiren kişi olarak kabul edilmektedir. Onun gerçekleştirdiği uçuş, barutun itme gücüne dayanan ve tepki prensibiyle çalışan ilkel bir füze sistemi ile yapılmıştır. Evliyâ Çelebi'nin tariflerine dayanılarak yapılan modern hesaplamalar, bu uçuşun fiziksel olarak mümkün olabileceğini göstermektedir. Bu hesaplamalara göre Lâgarî'nin ilkel roketiyle yaklaşık 250 metre kadar havaya yükselmiş olabileceği değerlendirilmektedir. Havada iken ateşlediği diğer fişeklerin denizin yüzünü aydınlatması, bu fişeklerin yön değiştirmek için kullanıldığını düşündürmektedir. Ellerindeki kartal kanadı şeklinde tasvir edilen gerecin ise bir paraşüt vazifesi gördüğü ve bu sayede denize yavaşça iniş sağladığı düşünülmektedir. Bu başarıları nedeniyle Lâgarî Hasan Çelebi, roketçiliğin atası sayılmakta ve 'ilk insanlı roket uçuşunu gerçekleştiren kişi' olarak anılmaktadır. Türk havacılık tarihinin en önemli figürlerinden biri olarak kültürel açıdan büyük bir yer edinmiştir.

Dönemi ve bağlam

Osmanlı İmparatorluğu, IV. Murad döneminden başlayarak Batı dünyasındaki bilimsel ve teknolojik gelişmelere paralel olarak kendini yenilemeye çalışmıştır. Bu süreç, özellikle Lâle Devri'nde kendini daha belirgin şekilde gösteren bir Rönesans hamlesi niteliği taşımaktadır. IV. Murad'ın saltanatı zamanında yaşayan Hezârfen Ahmed Çelebi ile Lâgarî Hasan Çelebi'nin 1630–1633 yılları arasında başkent Kostantiniyye'de gerçekleştirdikleri uçuş denemeleri, Osmanlı ve Türk kültür tarihinde önemli bir yer tutmaktadır. Türklerin Kostantiniyye'deki bu uçma denemelerinden ilk olarak, İngiliz din adamı ve yazar John Wilkins'in 1638 yılında yazdığı A Discovery of a New World adlı eserde bahsedilmektedir. Wilkins, bu eserinde 1554–1562 yılları arasında Avusturya adına Kostantiniyye elçiliği yapmış olan Ogier Ghislain de Busbecq'in kaynaklarında 'bir Türkün uçuş denemesi yaptığını' belirttiğini aktarmıştır. 1941 yılında yayımlanan The Birth of Flight adlı eserde de Busbecq kaynak gösterilerek Türklerin denemelerine temas edilmiştir. Ancak Busbecq'in ifadesi doğru olsa bile, bu durum Evliyâ Çelebi'nin anlatılarından yaklaşık 75 sene öncesine dayanmaktadır. Bu nedenle Busbecq'in bahsettiği olayın Hezârfen Ahmed Çelebi veya Lâgarî Hasan Çelebi ile doğrudan bir ilgisi bulunmamaktadır. Yine de bu bilgilerden yola çıkılarak, Osmanlılarda uçuş denemelerinin Kanuni Sultan Süleyman döneminde başladığı ileri sürülmektedir.

İlgili olaylar

Lâgarî Hasan Çelebi'nin en bilinen uçuş denemesi, 1042 yılında yani miladi 1632–33 yıllarında gerçekleşmiştir. Bu deneme, Sultan IV. Murad'ın kızı Kaya Sultan'ın doğumu nedeniyle düzenlenen akika kurbanı şenlikleri sırasında yapılmıştır. Lâgarî, 50 okka barut macunundan yedi kollu bir fişek icat etmiş ve Sarayburnu'nda Padişah'ın huzurunda fişeğe binmiştir. Yardımcılarının fitili ateşlemesiyle havaya yükselen Lâgarî, 'Padişah'ım, seni Hüdâ'ya ısmarladım. İsa Nebî ile konuşmaya gidiyorum.' diyerek semaya fırlamıştır. Havada iken yanındaki fişekleri ateşleyerek denizin yüzünü aydınlatmış, büyük fişeğinin barutu bitince yere doğru düşerken ellerindeki kartal kanatlarını açmıştır. Sinan Paşa Köşkü önünde denize inen Lâgarî, oradan yüzerek Padişah'ın huzuruna gelmiştir. Padişah'ın huzurunda zemini öperek 'Padişah'ım, İsa Nebî sana selâm etti.' diyerek şaka yapmıştır. Bu başarısı üzerine Sultan Murad, Hasan Çelebi'ye bir kese akçe ihsan etmiş ve onu 70 akçe ile sipahi olarak yazdırmıştır. Evliyâ Çelebi'nin belirttiğine göre Lâgarî, daha sonra Kırım Hanlığı kontrolündeki Kırım'a gönderilmiş ve orada hayatını kaybetmiştir. ABD kanalı Discovery Channel'da yayınlanan MythBusters programının 11 Kasım 2009 tarihli bölümünde Lâgarî'nin roketi konu alınmış ve yapılan deneylerle durumun Evliyâ Çelebi'nin tarifine sıkı sıkıya bağlı olmadığı sonucuna varılmıştır.

Anısı

Lâgarî Hasan Çelebi'nin uçuş denemesi, Türk kültüründe ve sanatında çeşitli eserlere ilham kaynağı olmuştur. Yönetmenliğini Mustafa Altıoklar'ın yaptığı 1996 yapımı İstanbul Kanatlarımın Altında adlı film, IV. Murad dönemindeki İstanbul'u ve hem Lâgarî Hasan'ın hem de Hezârfen Ahmed'in uçuş öyküsünü işlemiştir. Bu filmde Lâgarî Hasan karakterini Okan Bayülgen, Hezârfen Ahmed Çelebi'yi Ege Aydan ve Evliyâ Çelebi'yi Haluk Bilginer canlandırmıştır. 2015–2017 yılları arasında yayınlanan Muhteşem Yüzyıl: Kösem dizisinde ise Lâgarî karakteri İbrahim Yıldız tarafından canlandırılmıştır.

Haritada ve ilgili kayıtlar

• Türk Dünyası Haritası’nda göster
• Osmanlı Devleti (yaklaşık 1299 – 1922)
• Kırım Hanlığı (1441 – 1783)

Benzer / İlgili Türk büyükleri

Aynı alan, dönem, devlet ve bölgeye göre ilgili kayıtlar.