Âli Paşa

Tarihî önemi ve başarıları

Islâhat Fermânı'nın esasları, Âlî Paşa ile İstanbul'daki İngiliz ve Fransız elçileri arasında kararlaştırıldı. Fermanın ilan edilmesi halinde İngiltere ve Fransa, Osmanlı İmparatorluğu'nun iç işlerine karışmayacaklarına dair taahhütte bulundular. Tanzimat Fermanı gibi Sultan Abdülmecid tarafından ısdar edilen Islâhat Fermânı, Kırım Savaşı ateşkesinden on sekiz gün sonra, 18 Şubat 1856'da ilan edildi. Bu ferman, Tanzimat'ın devamı niteliğinde bir değişim olarak kabul edilmekle birlikte, millet sistemini kaldırmayı ve tüm din topluluklarına eşit vatandaşlık hakları tanımayı amaçladı. Âlî Paşa, ırk, dil ve din ayrımı gözetmeksizin bir Osmanlı milleti oluşturmayı hedefledi ve bu amaçla Osmanlıcılık fikrini doruk noktasına taşıdı. Islâhat Fermânı ile gayrimüslimlere devlet kademelerinde memur olma yolu açıldı ve din değiştirme hakkı kabul edildi. İslâm'dan çıkmanın ölüm cezasıyla cezalandırılması usulüne son verilirken, gayrimüslimlere askerî okullara gitme hakkı tanındı. Gayrimüslimlerden alınan cizye vergisi kaldırılarak vergi yükümlülüklerinde eşitlik sağlandı ve mahkemelerde şahitlikleri kabul edilmeye başlandı. Eşit hakların eşit yükümlülükleri de beraberinde getirmesi düşüncesiyle, gayrimüslimlere askerlik yapma zorunluluğu getirildi. Askerlik yapmak istemeyen gayrimüslimlere bedel-i askerî ödeme imkânı sunulurken, Müslüman tebâa da para karşılığında askerlik görevinden muaf olma şansını elde etti. Gayrimüslimlerin yaşadığı yerlerde okul ve kilise gibi kurumları kurmaları, onarmaları ve kiliselerde çan çalmaları serbest bırakılarak klasik dönemdeki sınırlamalar kaldırıldı. Bu düzenlemelerle Osmanlı İmparatorluğu'ndaki tebaaya, o dönem Avrupa ülkelerinde tanınan temel hak ve özgürlüklerin önemli bir kısmı sağlandı.

Kırım Savaşı'nın ardından başlayan barış müzakereleri, 1 Şubat 1856 başında Paris Kongresi adıyla başladı ve bu kongre Viyana Kongreler sistemi'nin bir devamı niteliğindeydi. Kongreye Osmanlı İmparatorluğu'nun yanı sıra Büyük Britanya, Fransa, Sardinya, Avusturya, Prusya ve Rusya temsilcileri katıldı. Osmanlı Devleti'ni Paris Kongresi'nde temsil eden kişi Âlî Paşa idi ve müzakereler 25 Şubat ile 30 Mart tarihleri arasında tek bir müzakere ortamında yapıldı. Âlî Paşa, konferans sırasında devletin gelişiminin önünde büyük bir engel oluşturan kapitülasyonların kaldırılması için girişimlerde bulunmuşsa da bu konuda başarı sağlayamadı. 30 Mart 1856'da Kırım Savaşı'nı sona erdiren Paris Antlaşması imzalandı ve anlaşmanın en önemli maddesiyle Osmanlı Devleti Avrupa devletler topluluğunun bir üyesi oldu. Anlaşma gereğince Osmanlı Devleti'nin toprak bütünlüğü ve bağımsızlığı, Avrupa devletlerinin ortak garantisi altına alındı. 28 Şubat 1856'da ilan edilen Islâhat Fermânı, devletlere tebliğ edildi ve devletler bu fermanı kabul ettiler. Ancak ferman, ilgili devletlere Osmanlı Devleti'nin iç işlerine karışma hakkı vermeyecekti. Anlaşmanın dokuzuncu maddesi gereğince, devletin idaresi altındaki bütün halkın hayat şartlarının iyileştirileceğine dair bir kayıt konuldu. Bu madde, daha sonra Hatt-ı Hümayun'un icrasında Avrupa devletlerinin Osmanlı İmparatorluğu'nun iç işlerine karışmasına bir bahane olarak kullanıldı. Âlî Paşa, etkin bir diplomat olarak Avrupalıların dikkatini çekti ve konferansta Osmanlı İmparatorluğu'nun Avrupa devletler topluluğuna katılmasını sağladı. Islâhat Fermânı ve Paris Antlaşması ile Osmanlı İmparatorluğu'nun toprak bütünlüğünü sağlayabileceğine inanan Âlî Paşa, Avrupa devletlerinin gayrimüslim halkın koruyucusu bahanesiyle müdahalesini önlemeyi amaçladı.

Islâhat Fermânı'nın içeriği ve konferanstaki tutumu nedeniyle Âlî Paşa büyük eleştirilere maruz kaldı. Özellikle Mustafa Reşid Paşa, kendi yetiştirdiği Âlî Paşa'nın hazırladığı Islâhat Fermânı'nı devletin çıkarlarına aykırı bulduğunu belirten bir raporu Sultan Abdülmecid'e sundu. Fermanın tamamen dış baskı sonucu çıkarılan ve devletin haysiyetini kıran bir belge olduğu yönünde eleştiriler yapıldı. Bu tenkitlerin etkisiyle ve Eflak-Boğdan meselesindeki tutumu nedeniyle İngiliz sefirinin de tepkisini çeken Âlî Paşa, Sultan Abdülmecid tarafından 1 Kasım 1856'da sadrazamlıktan azledildi. Sadrazam olarak tekrar göreve getirilen Mustafa Reşid Paşa'nın altında 6 Kasım'dan itibaren dördüncü kez Hariciye Nazırlığı görevini üstlenen Âlî Paşa, 12 Kasım'da bu görevden istifa etti. Meclis-i Ali üyeliğine memur edilen Âlî Paşa, 3 Ağustos 1857'de Mustafa Reşid Paşa'nın azli üzerine yeni sadrazam Giritli Mustafa Naili Paşa döneminde beşinci kez Hariciye Nazırı oldu. Ekim 1857'de Mustafa Reşid Paşa'nın tekrar sadrazam olmasıyla bu görevden ayrılmadı. Mustafa Reşid Paşa'nın 7 Ocak 1858'deki vefatından sonra üçüncü kez sadrazamlığa getirilen Âlî Paşa, Kırım Harbi'nin neden olduğu büyük mali sıkıntılarla karşı karşıya kaldı. Devlet harcamalarında kesinti yapılması gerektiğini savunan Âlî Paşa, sarayın aşırı israfını azaltmaktan başka çare göremedi. Dolmabahçe Sarayı'nın tamamlanmasından sonra Çırağan Sarayı'nın yıkılıp kâgir olarak yeniden yaptırılması planlanıyordu. Sultan Abdülmecid'in Çırağan'da yeni bir saray yaptırma isteği karşısında Âlî Paşa, hazine-i hassa yoluna girdiğinde daha iyisinin yapılabileceğini ancak şu an sıkıntı olduğunu belirtti. Bu sözleri üzerine 18 Ekim 1859'da sadrazamlıktan azledilen Âlî Paşa, 26 Aralık 1859'da tekrar Meclis-i Tanzimat Reisliği'ne atandı. Sadrazam Kıbrıslı Mehmed Emin Paşa'nın Rumeli seyahatine çıkması üzerine 4 Haziran ile 12 Ekim 1860 tarihleri arasında sedaret kaymakamlığı görevini yürüttü. 14 Ekim'de Hariciye Nazırı Keçecizade Fuat Paşa'nın Şam'a gitmesi sırasında vekaleten geçici olarak Hariciye Nazırlığı yaptı. 14 Temmuz 1864'te Sadrazam Keçecizade Mehmed Emin Fuad Paşa tarafından asaleten altıncı kez Hariciye Nazırı görevine getirildi. Sultan Abdülaziz'in tahta çıkmasından hemen sonra Kıbrıslı Mehmed Emin Paşa'nın azli üzerine 16 Ağustos 1861'de dördüncü kez sadrazam yapıldı. Dört ay süren bu sadrazamlık döneminin ardından 22 Kasım'da azledilen Âlî Paşa, yeni sadrazam Keçecizade Fuat Paşa'nın şartı üzerine yedinci kez Hariciye Nazırı oldu ve bu görevde altı yıl kaldı.

Eserleri ve mirası

11 Şubat 1867'de Sadrazam Mütercim Mehmed Rüşdi Paşa'nın azledilmesi üzerine Mehmed Emin Âlî Paşa beşinci kez sadrazamlığa getirildi. Bu son sadrazamlık görevi, 1871 yılındaki vefatına kadar devam etti ve diğer dönemlere kıyasla daha olaylı ve sorunlu geçti. Ancak Osmanlı ordusu birlikleri Belgrad ve diğer bazı kalelerde bulunmaya devam etmekteydi ve Osmanlı İmparatorluğu bu kalelere egemendi. Âlî Paşa, Sırbistan'daki kalelerden Osmanlı askerinin çekilmesi kararına imza attı ve bu karar Türk bayrağının kalelerde kalması şartıyla uygulandı. Bu karar nedeniyle basından çok şiddetli tepkiler alan Âlî Paşa, Tanzimatçılar arasında bir yol ayrımına neden oldu. Yeni Osmanlılar adı ile teşkilatlanan grup, Âlî Paşa'ya ve hükümete cephe aldı. 1867'de Girit İsyanı sırasında adaya giden Âlî Paşa, titiz bir diplomasi ve Müslüman-Hristiyan dengesi uzlaşması fikrine dayanan bir reform programını uygulamaya koydu. Giritli Hristiyanlara verdiği haklar nedeniyle de yoğun eleştirilere maruz kaldı. Girit Olayları'nın çözümünde, imparatorluk tebaası arasındaki din farklılığının hayata yansımaması için Fransız medeni kanununun alınmasını önerdi. Âlî Paşa, gayrimüslimlerin memuriyetlere kabulünü daha da kolaylaştırdığı gibi kabinede de gayrimüslim nazırların bulunmasına karar verdi. Onun döneminde başta Hariciye Nezareti olmak üzere devletin birçok biriminde gayrimüslim memurların sayısı büyük bir hızla arttı. Bu politikalar nedeniyle Âlî Paşa birçok kesimin eleştirilerine hedef oldu. Son sadrazamlık döneminin en önemli icraatlarından biri, klasik Osmanlı medrese eğitiminden vazgeçilerek hazırlanan 1869 Maarif-i Umûmiye Nizamnâmesi'dir. Osmanlıcılık projesinin geçerli olabilmesi için Müslüman ve gayrimüslim karma eğitimin en azından ortaokul düzeyinde gerçekleşmesi gerektiğini düşünüyordu. Devlet idaresini senelerce elinde tutan Âlî Paşa, her zaman sultanın keyfi idaresine karşı koymaya çalıştı ve onun mutlak salahiyetini kısıtlamayı amaçladı. Tanzimat devrinde 1871'e kadar çeşitli mevkilerde Osmanlı idaresini ve dış siyasetini elinde tutan Âlî Paşa, bazen Hariciye Nazırı bazen de Sadrazam olarak devlet idaresinin en üst düzeyinde bulundu. Abdülmecid ve Abdülaziz saltanatlarında beş defa olmak üzere toplam sekiz yıl üç ay sadrazamlık yaptı. Ayrıca Londra Büyükelçiliği, İzmir ve Bursa valiliği, Meclis-i Vala Reisliği, Meclis-i Tanzimat Reisliği ile birlikte toplam sekiz kez Hariciye Nazırlığı görevinde bulundu. 7 Eylül 1871'de vefat eden Âlî Paşa'nın naaşı Süleymaniye Camii haziresine defnedildi. Ölümünden sonra yazı takımlarının Prens Bismarck tarafından satın aldırıldığı bilinmektedir.

Haritada ve ilgili kayıtlar

• Türk Dünyası Haritası’nda göster
• Osmanlı Devleti (yaklaşık 1299 – 1922)

Benzer / İlgili Türk büyükleri

Aynı alan, dönem, devlet ve bölgeye göre ilgili kayıtlar.