İran ve kitle imha silahları

Şu anda kitle imha silahlarına (KİS) sahip olduğu bilinmeyen İran, Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması, Biyolojik Silahlar Sözleşmesi, Kimyasal Silahlar Sözleşmesi ve Kapsamlı Nükleer Deneme Yasağı Antlaşması dâhil olmak üzere KİS geliştirilmesini ve bulundurulmasını reddeden antlaşmaları imzalamıştır. İran'ın nükleer programı, dünyada en çok denetlenen programlardan biri olmuştur; İran bunun tamamen sivil amaçlı olduğunu savunurken, Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu (UAEK) Yönetim Kurulu, İran'ın UAEK yükümlülüklerine uymadığını tespit etmiştir. İran, nükleer silaha sahip devletlerin silahsızlanması ve Orta Doğu'da Kitle İmha Silahlarından Arındırılmış Bölge kurulması çağrısında bulunmuştur. 1980'lerdeki Irak-İran Savaşı sırasında, 100.000'den fazla İranlı asker ve sivil, Irak'ın kimyasal saldırılarının mağduru olmuştur.

Nükleer teknoloji geliştirme çalışmaları Pehlevî döneminde başlamış ve 1979 İran İslam Devrimi'nden sonra da devam etmiştir. Amerika Birleşik Devletleri İstihbarat Topluluğu, 2007'de yaptığı değerlendirmede, İran'ın 1980'lerin sonlarından 2003'e kadar AMAD Projesi kapsamında "nükleer silah peşinde olduğunu", ardından bu çabayı durdurduğunu belirtmiştir. 2005'te UAEK Yönetim Kurulu, İran'ın NPT kapsamındaki güvence anlaşmasına uymadığını tespit etmiş; 2006'da ise Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi (BMGK), uranyum zenginleştirmeyi durdurmasını talep etmiş ve İran'a yaptırımlar uygulamıştır. 2010'ların başı boyunca ABD, Avrupa Birliği ve Rusya yetkilileri, İran'ın nükleer silah sahipliğine değil, nükleer eşik kapasitesine yöneldiğini söylemiştir. ABD ve İsrail, İran'ın nükleer programını gizli yollarla zayıflatmaya çalışmış; ABD'nin 1990'lardaki Merlin Operasyonu, 2009'da ortak geliştirilen Stuxnet bilgisayar solucanının kullanılması ve 2010'dan beri İranlı nükleer bilim insanlarına yönelik İsrail suikastları, İran-İsrail vekâlet savaşının bir parçası olmuştur.

2015'te, İran ile P5+1 (Çin, Fransa, Rusya, Birleşik Krallık, ABD + Almanya) arasında Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA) imzalanmıştır.Buna göre İran; Arak, Fordo, İsfahan ve Natanz dâhil tüm nükleer tesislerde kapsamlı denetimleri ve faaliyet kısıtlamalarını kabul etmiş, karşılığında yaptırımların hafifletilmesi sağlanmıştır. 2018'de ABD başkanı Donald Trump, anlaşmadan tek taraflı olarak çekilmiş, azami baskı yaptırımlarını uygulamaya koymuş ve İran, zenginleştirilmiş uranyum stoklamaya başlamış, ayrıca UAEK denetimlerinin büyük bölümünü askıya almıştır.

12 Haziran 2025'te UAEK, found İran'ın 2005'ten beri ilk kez NPT güvence anlaşmasına uymadığını tespit etmiştir. 13 Haziran'da İsrail, İranlı askerî liderleri, nükleer bilim insanlarını ve nükleer tesisleri hedef alan hava saldırıları başlatmış ve bunun sonucunda 12 gün süren İran-İsrail Savaşı başlamıştır. 22 Haziran'da, daha büyük sığınak delici bombalarla ABD'nin İran'ın nükleer tesislerine saldırısı gerçekleşmiştir. Bunun ardından İran, UAEK ile iş birliğini askıya almıştır. Ağustos ayında Fransa, Almanya ve Birleşik Krallık, geri dönüş mekanizmasını devreye sokmuş, Eylül ayında BM yaptırımları yeniden yürürlüğe girmiştir. 18 Ekim'de İran, Rusya ve Çin, JCPOA'nın sona erdiğini ve BM yaptırımlarının hukuken geçersiz olduğunu ilan etmiştir.

İran Devrim Muhafızları Ordusu Hava Kuvvetleri'nin özellikle balistik füze teknolojileri edinmesi de yaptırımlara yol açmıştır. 2010'daki BMGK 1929 sayılı kararı, İran'ın balistik füze teknolojisini yasaklasa da, 2015'teki BMGK 2231 sayılı kararının bunu geçersiz kılıp kılmadığı tartışmalıdır. İran, müttefiklerine, özellikle Husiler ve Hizbullah'a füze tedarik etmektedir.

Notlar

^ CNN'e göre, 2025 itibarıyla İran; 7.730 kg düşük zenginleştirilmiş uranyum, %20'ye yakın zenginlikte 275 kg uranyum ve %60 zenginlikte 409 kg yüksek zenginleştirilmiş uranyum stoklamıştır. Uranyum, %90 zenginlikte silah kalitesinde kabul edilmektedir.
^ İlgili karar, 19 kabul, 3 ret (Rusya, Çin ve Burkina Faso) ve 11 çekimser oyla kabul edilmiştir.

Kaynakça

^ "Signatories and Parties to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons". 3 Aralık 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Nisan 2006.
^ "Signatories of the Biological Weapons Convention". Opbw.org. 4 Ağustos 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Kasım 2011.
^ "States Parties to the Chemical Weapons Convention". Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons. 20 Mayıs 2008. 19 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Temmuz 2008.
^ "Statement by H.E. Mr. Manouchehr Mottaki, Minister for Foreign Affairs of the Islamic Republic of Iran, before The Conference on Disarmament (March 2007)". Missions.itu.int. 20 Mart 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Kasım 2011.
^ Bahgat, Gawdat (2006). "Nuclear Proliferation: The Islamic Republic of Iran". Iranian Studies. 39 (3). ss. 307-327. doi:10.1080/00210860600808102. JSTOR 4311832.
^ Center for Documents of The Imposed War, Tehran. (مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ)
^ Iran: Nuclear Intentions and Capabilities 22 Kasım 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Ulusal İstihbarat Tahmini, Kasım 2007.
^ "IAEA Board of Governors: "Implementation of the NPT Safeguards Agreement in the Islamic Republic of Iran" (September 2005)" (PDF). 24 Ocak 2026 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Kasım 2011.
^ "IAEA Board of Governors: "Implementation of the NPT Safeguards Agreement in the Islamic Republic of Iran" (February 2006)" (PDF). 17 Ocak 2026 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Kasım 2011.
^ Resolution 1696 (2006) 25 Haziran 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
^ "Security Council Demands Iran Suspend Uranium Enrichment by 31 August, or Face Possible Economic, Diplomatic Sanctions". Birleşmiş Milletler. 17 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Kasım 2011.
^ "Security Council Imposes Sanctions on Iran for failure to halt Uranium Enrichment, Unanimously adopting Resolution 1737 (2006)". 23 Aralık 2006. 16 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi.
^ "Security Council tightens sanctions against Iran over uranium enrichment". 24 Mart 2007. 4 Haziran 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi.
^ "Security Council Tightens Restrictions on Iran's Proliferation-Sensitive Nuclear Activities, Increases Vigilance Over Iranian Banks, Has States Inspect Cargo". Birleşmiş Milletler. 11 Kasım 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Kasım 2011.
^ "UN: Security Council calls on Iran to comply with nuclear obligations". Birleşmiş Milletler. 27 Eylül 2008. 29 Ocak 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Kasım 2011.
^ ^a ^b Iran Trumpets Nuclear Ability at a Second Location 13 Haziran 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., The New York Times, 8 Ocak 2012.
^ Broad, William J.; DAVID E. SANGER (3 Ekim 2009). "Report Says Iran Has Data to Make a Nuclear Bomb". The New York Times. Erişim tarihi: 25 Ekim 2009.
^ ^a ^b Salem, Mostafa; Regan, Helen; Robinson, Lou (13 Haziran 2025). "Everything you need to know about Iran's nuclear program" (İngilizce). CNN. 28 Aralık 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Haziran 2025.
^ Byman, Daniel (13 Haziran 2025). "What to Know About the Israeli Strike on Iran". Center for Strategic and International Studies (İngilizce). 2 Temmuz 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi.
^ Burrowa, Emma; Liechtenstein, Stephanie (14 Haziran 2025). "Israeli strikes on Iran's nuclear program are sweeping but can they decimate it?". AP News (İngilizce). 26 Aralık 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Haziran 2025.
^ "Israel strikes Iran. What happens next?". Brookings Institution (İngilizce). 16 Haziran 2025. 10 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Haziran 2025.
^ Murphy, Francois (12 Haziran 2025). "IAEA board declares Iran in breach of non-proliferation obligations". Reuters (İngilizce). 22 Nisan 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Haziran 2025.
^ Bozorgmehr, Najmeh (25 Haziran 2025). "Iran's parliament votes to halt co-operation with nuclear watchdog". Financial Times. 25 Haziran 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Haziran 2025.
^ "European nations start process to impose 'snapback' sanctions on Iran". euronews (İngilizce). 28 Ağustos 2025. 9 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Ağustos 2025.
^ "Iran, Russia, China send letter to UN declaring nuclear deal with Tehran terminated". Anadolu Ajansı. 3 Kasım 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ekim 2025.
^ By Michelle Nichols and Louis Charbonneau. "U.S. vows to push for U.N. action on Iran despite Russian opposition". Reuters (İngilizce). 12 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ekim 2025.
^ "Access Restricted". The Daily Telegraph. 16 Şubat 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ekim 2025.

Dış bağlantılar

İran nükleer tesislerinin açıklamalı Google haritası 11 Temmuz 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
UAEK Genel Direktörü tarafından hazırlanan rapor: Implementation of the NPT Safeguards Agreement and relevant provisions of Security Council resolutions 1737 (2006) and 1747 (2007) in the Islamic Republic of Iran, 22 Şubat 2008, GOV/2008/4.

Analizler

İran Nükleer Meydan Okumasıyla Başa Çıkmada Transatlantik İş Birliğine Doğru - George Perkovich tarafından yapılan analiz, IFRI Proliferation Papers n°14, 2005
İran'ın Nükleer Tarihi 14 Mayıs 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Prof. Mohammad Sahimi, Güney Kaliforniya Üniversitesi Kimya ve Petrol Mühendisliği Bölüm Başkanı, Endişeli Bilim İnsanları Birliği üyesi, 2 Ekim 2003
"Iran's Nuclear Fuel Cycle Facilities: A Pattern of Peaceful Intent?". Eksik ya da boş |url= (yardım)Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link) (2,36 MB), ABD Dışişleri Bakanlığı, Eylül 2005-ABD'nin resmî tutumunun sunumu. Uydu fotoğrafları ve İranlı liderlerden alıntılar belgelenmiş ve analiz edilmiştir.
Çok Taraflı Nükleer Düzenlemeler İçin Öncü Bir Vaka Olarak İran. Cambridge, Mass.: Massachusetts Teknoloji Enstitüsü.
Avrupa'nın İran Politikası: Güvensizlik Sarmalından Çıkmak - Prof. Volker Perthes, Berlin'deki Almanya Uluslararası ve Güvenlik İşleri Enstitüsü Başkanı
İran'ın silaha değil nükleer enerjiye ihtiyacı var, Le Monde diplomatique, Kasım 2005 - İran'ın nükleer programının yaygın olarak iddia edildiği gibi gerçekten gizli olup olmadığını sorgular.
Zorunlu Olarak Enerjiye Yönelmek (Harvard Int'l Law Review, Vol. 26 No. 4 - Kış 2005) Prof. Muhammad Sahimi tarafından İran'da nükleer enerjinin gerekliliği savunulmaktadır.
İran Nükleer Silah Edinirse - Abolghasem Bayyena, Antiwar.com, 17 Ocak 2006

Siyasi açıklamalar

İran'ın Kitle İmha Silahlarını Sürdürme Çabaları - John R. Bolton'ın (Silahların Kontrolü ve Uluslararası Güvenlikten Sorumlu Müsteşar) ABD Temsilciler Meclisi Uluslararası İlişkiler Komitesi Orta Doğu ve Orta Asya Alt Komitesi önündeki ifadesi, Washington DC, 24 Haziran 2004
BM Güvenlik Konseyi Kararına İran'ın Yanıtı Büyükelçi Cevad Zarif'in, İran'dan zenginleştirmeyi durdurmasını talep eden karara karşılık BM Güvenlik Konseyi'ne yaptığı açıklama, 31 Temmuz 2006.

[HEU-18] CNN'e göre, 2025 itibarıyla İran; 7.730 kg düşük zenginleştirilmiş uranyum, %20'ye yakın zenginlikte 275 kg uranyum ve %60 zenginlikte 409 kg yüksek zenginleştirilmiş uranyum stoklamıştır. Uranyum, %90 zenginlikte silah kalitesinde kabul edilmektedir.

[IAEA-23] İlgili karar, 19 kabul, 3 ret (Rusya, Çin ve Burkina Faso) ve 11 çekimser oyla kabul edilmiştir.

[npt-1] "Signatories and Parties to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons". 3 Aralık 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Nisan 2006.

[OPBW-2] "Signatories of the Biological Weapons Convention". Opbw.org. 4 Ağustos 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Kasım 2011.

[status-3] "States Parties to the Chemical Weapons Convention". Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons. 20 Mayıs 2008. 19 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Temmuz 2008.

[IranDAConf-4] "Statement by H.E. Mr. Manouchehr Mottaki, Minister for Foreign Affairs of the Islamic Republic of Iran, before The Conference on Disarmament (March 2007)". Missions.itu.int. 20 Mart 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Kasım 2011.

[Bahgat-5] Bahgat, Gawdat (2006). "Nuclear Proliferation: The Islamic Republic of Iran". Iranian Studies. 39 (3). ss. 307-327. doi:10.1080/00210860600808102. JSTOR 4311832.

[r1-6] Center for Documents of The Imposed War, Tehran. (مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ)

[7] Iran: Nuclear Intentions and Capabilities 22 Kasım 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Ulusal İstihbarat Tahmini, Kasım 2007.

[IAEAIran2005-8] "IAEA Board of Governors: "Implementation of the NPT Safeguards Agreement in the Islamic Republic of Iran" (September 2005)" (PDF). 24 Ocak 2026 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Kasım 2011.

[9] "IAEA Board of Governors: "Implementation of the NPT Safeguards Agreement in the Islamic Republic of Iran" (February 2006)" (PDF). 17 Ocak 2026 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Kasım 2011.

[10] Resolution 1696 (2006) 25 Haziran 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

[11] "Security Council Demands Iran Suspend Uranium Enrichment by 31 August, or Face Possible Economic, Diplomatic Sanctions". Birleşmiş Milletler. 17 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Kasım 2011.

[UNNews2-12] "Security Council Imposes Sanctions on Iran for failure to halt Uranium Enrichment, Unanimously adopting Resolution 1737 (2006)". 23 Aralık 2006. 16 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi.

[IranSanction2-13] "Security Council tightens sanctions against Iran over uranium enrichment". 24 Mart 2007. 4 Haziran 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi.

[14] "Security Council Tightens Restrictions on Iran's Proliferation-Sensitive Nuclear Activities, Increases Vigilance Over Iranian Banks, Has States Inspect Cargo". Birleşmiş Milletler. 11 Kasım 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Kasım 2011.

[15] "UN: Security Council calls on Iran to comply with nuclear obligations". Birleşmiş Milletler. 27 Eylül 2008. 29 Ocak 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Kasım 2011.

[autogenerated4-16] Iran Trumpets Nuclear Ability at a Second Location 13 Haziran 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., The New York Times, 8 Ocak 2012.

[17] Broad, William J.; DAVID E. SANGER (3 Ekim 2009). "Report Says Iran Has Data to Make a Nuclear Bomb". The New York Times. Erişim tarihi: 25 Ekim 2009.

[know-19] Salem, Mostafa; Regan, Helen; Robinson, Lou (13 Haziran 2025). "Everything you need to know about Iran's nuclear program" (İngilizce). CNN. 28 Aralık 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Haziran 2025.

[Byman-20] Byman, Daniel (13 Haziran 2025). "What to Know About the Israeli Strike on Iran". Center for Strategic and International Studies (İngilizce). 2 Temmuz 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi.

[sweeping-21] Burrowa, Emma; Liechtenstein, Stephanie (14 Haziran 2025). "Israeli strikes on Iran's nuclear program are sweeping but can they decimate it?". AP News (İngilizce). 26 Aralık 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Haziran 2025.

[happens-22] "Israel strikes Iran. What happens next?". Brookings Institution (İngilizce). 16 Haziran 2025. 10 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Haziran 2025.

[Murphy-24] Murphy, Francois (12 Haziran 2025). "IAEA board declares Iran in breach of non-proliferation obligations". Reuters (İngilizce). 22 Nisan 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Haziran 2025.

[nuclearwatchdog-25] Bozorgmehr, Najmeh (25 Haziran 2025). "Iran's parliament votes to halt co-operation with nuclear watchdog". Financial Times. 25 Haziran 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Haziran 2025.

[:42-26] "European nations start process to impose 'snapback' sanctions on Iran". euronews (İngilizce). 28 Ağustos 2025. 9 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Ağustos 2025.

[27] "Iran, Russia, China send letter to UN declaring nuclear deal with Tehran terminated". Anadolu Ajansı. 3 Kasım 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ekim 2025.

[28] By Michelle Nichols and Louis Charbonneau. "U.S. vows to push for U.N. action on Iran despite Russian opposition". Reuters (İngilizce). 12 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ekim 2025.

[29] "Access Restricted". The Daily Telegraph. 16 Şubat 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ekim 2025.