Gaspıralı İsmail

Tarihî önemi ve başarıları

İsmail Gaspıralı, Rus İmparatorluğu sınırları içinde yaşayan Türk halkları ve Müslümanların eğitim, kültür reformu ve modernleşme ihtiyaçlarını dile getiren önemli bir fikir adamı ve eğitimcidir. Türkçü ve Turancı görüşlerin önde gelen ideologlarından biri olarak kabul edilir. Yayınlarında Türk halklarını birlik ve dayanışma içinde olmaya çağırmış, bu amaçla 'Dilde, fikirde, işte birlik!' şiarını ortaya koymuştur. Bu ilke, günümüzde de Türk dünyasındaki birlik mücadelesinin temel hedeflerinden biri olarak görülmektedir. Gaspıralı, bütün dünya Türklüğünün anlayabileceği ortak bir edebi dil geliştirme çabası içine girmiş ve bu dilin Osmanlı Türkçesi temelinde olması gerektiğini savunmuştur. Ancak Osmanlı Türkçesindeki Arapça ve Farsça terkip ve ibarelerin diğer Türk boyları tarafından anlaşılmasını zorlaştırdığını fark etmiştir. Bu nedenle söz konusu terkip ve ibareleri kaldırmış, yerlerine Kırım ve diğer coğrafyalardaki lehçelerden alıntılar yaparak daha sade ve anlaşılır bir dil oluşturmuştur.

Gaspıralı, Müslüman Türk kızlarının eğitimi konusunda da öncü bir rol üstlenmiştir. İlk usûl-i cedîd kız mektebini 1893 yılında Bahçesaray'da ablası Pembe Hanım Bolatukova aracılığıyla açtırmıştır. 1905 yılı sonlarında Bahçesaray'da yayına başlayan Âlem-i Nisvân dergisi, sadece Kırım Tatarları için değil, tüm Rusya Türkleri için tarihlerindeki ilk kadın dergisi olma özelliğini taşımaktadır. Bu dergi, Gaspıralı'nın sahipliğinde ve kızı Şefika Gaspıralı'nın idaresinde yaklaşık bir yıl boyunca yayımlanmıştır. Rusya'daki Türklerin ilk çocuk dergisi olan Âlem-i Sıbyân ise Mart 1906'da Tercüman gazetesinin bir ilavesi olarak okuyucularla buluşmuştur. Âlem-i Sıbyân'ın yayımı düzensiz aralıklarla 1915 yılına kadar devam etmiştir. Nisan 1906'da ilk sayısı çıkan mizah dergisi Ha Ha Ha ise ilginç içeriğine rağmen uzun ömürlü olamamış ve muhtemelen beş sayı çıkabilmiştir.

Gaspıralı, 1881 tarihli bir yazısında geri kalmışlığın tek nedeninin cehalet olduğunu belirtmiştir. Avrupa'daki icatlar ve gelişmelerden habersiz olmanın izolasyona yol açtığını vurgulamıştır. Bu izolasyondan kurtulmak için Avrupa fikirlerinin doğrudan Avrupalı kaynaklardan öğrenilmesi gerektiğini savunmuştur. İlk ve orta okulların müfredatlarına bu derslerin eklenmesi gerektiğini, böylece öğrencilerin bu fikirlere ulaşabileceğini ifade etmiştir. Gaspıralı, İttifaq-i Müslimîn'in kurucularından biri olarak 1907 yılında Rus İmparatorluğu'ndaki Müslüman Türk entelektüellerini bir araya getiren birliğin oluşumunda aktif rol almıştır. Ayrıca ilk Rus Müslüman kongresinin organizatörlerinden biri olmuş ve Rusya'daki Müslümanlar için sosyal ve dinî reformlar oluşturmayı amaçlamıştır.

Eserleri ve mirası

Gaspıralı'nın fikirlerini ve reformcu düşüncelerini yaydığı en önemli araç, 1883 yılında kurduğu ve 1918'e kadar varlığını sürdüren Tercüman gazetesidir. Gazetenin ilk sayısı 22 Nisan 1883'te Bahçesaray'da çıkmış ve haftada bir gün yayınlanmıştır. Gazetenin adı, Şinasi Efendi'nin Tercüman-ı Ahvâl gazetesinden esinlenilerek Tercümân-ı Ahvâl-i Zaman olarak konulmuştur. Gaspıralı'nın Türkçe bir yayın organı çıkarma girişimleri başta reddedilmiş, ancak gazetenin tüm içeriğinin Rusçasıyla birlikte yayınlanması şartıyla izin verilmiştir. Gazete 1903 yılında haftada iki gün, 1912'den itibaren ise günlük olarak yayımlanmaya başlanmıştır. Gaspıralı, gazete çıkarma çalışmalarının yanı sıra usûl-i cedîd okulları üzerinde de yoğunlaşmış ve bu amaçla yurt içi ve yurt dışında birçok ziyarette bulunmuştur.

Gaspıralı'nın kaleme aldığı ve yayımladığı çok sayıda kitap, eğitim, tarih, coğrafya ve din konularını kapsamaktadır. 1881 yılında Simfereopol'da yayımlanan Russkoye Musulmanstvo adlı eseri, daha sonra kitap haline getirilen Rusya Müslümanlığı yazı dizisinin bir parçasıdır. Bahçesaray'da yayımlanan Salname-i Türki, Mirat-ı Cedid, Hace-i Sıbyan, Avrupa Medeniyetine Bir Nazar-ı Muvazene ve İslamlara dair Nizamlar ve İmtiyazlar gibi eserleri dikkat çekmektedir. Rusya Coğrafyası, İki Bahadır, Kıraat-i Türki, Maişet Muharebesi, Kolera Vebası ve Onun Deva ve Darusu, Bahtiyar Nazım, Atlaslı Cihanname ve Medeniyet-i İslamiye de yayımladığı diğer önemli çalışmalardır. Garaib-i Adat-i Akvam, Arslan Kız, Mektep ve Usul-i Cedid Nedir?, Risale-i Terkib, Russko-vostochnoe Soglashenie, Hesab. Muhtasar Ilm-i Hesab ve Mesa'il-i Hesabiye, Her Gün Gerek Zakonlar, Rehber-i İslamiye, Şara'it al-Islam ve Rehber-i Mu'allimin diğer eserleri arasında yer almaktadır. Türkistan Uleması, Mevlud-i Cenâb-ı Hazret-i Ali, Beden-i İnsan, Iran. Resimli Mecmua, Mebadi-yi Temeddün-i İslamiyan-i Rus, Meşhur Payitahtlar, Usul-i Edeb, Zoraki Tabib, Malumat-i Nafia, Tashih-i Akaidden, Temsilat-i Krilof, Asya'da Komşularımız, Dârü-r Rahat Müslümanları ve Müslüman Kongresi de Bahçesaray'da yayımlanan kitaplarındandır.

Gaspıralı'nın makaleleri de Türk Yurdu dergisinde yayımlanmıştır. 1912 ve 1913 yıllarında yayımlanan 'Türk yurducularına', 'Hind yolundan', 'Hind'den dönerken' ve 'Muhaceret muntazama' başlıklı makaleleri bu dergide yer almıştır. Gazete ve dergi çalışmaları arasında Tercüman'ın yanı sıra Alem-i Nisvan, Alem-i Sıbyan, Al-Nahdah ve Ha! Ha! Ha! gibi yayınlar da bulunmaktadır. Bu yayınlar, Bahçesaray ve Kahire gibi farklı merkezlerde yayımlanmış ve çeşitli dönemlerde okuyucuya ulaşmıştır.

Haritada ve ilgili kayıtlar

• Türk Dünyası Haritası’nda göster

Benzer / İlgili Türk büyükleri

Aynı alan, dönem, devlet ve bölgeye göre ilgili kayıtlar.