Mirza Fethali Ahundov

Tarihî önemi ve başarıları

Mirza Fetali Ahundov, modern Azerbaycan edebiyatının kurucusu ve Azerbaycan'ın ilk ateist aydını olarak kabul edilmektedir. Azerbaycan dram tiyatrosuna yaptığı büyük katkılardan dolayı halk arasında 'Azerbaycanlı Moliere’i' lakabıyla anılmaktadır. 1850 ile 1855 yılları arasında kaleme aldığı altı komedi, İslam dünyasında dram türünün ilk örnekleri arasında yer almaktadır. Bu eserlerle Azerbaycan'da ve İslam dünyasında modern tiyatronun temelini atan Ahundov, bir Türk dilinde tiyatro eserini ilk yazan kişi olma özelliğini taşımaktadır.

Komedilerinde konuşma Türkçesine yakın, sade bir Azerice kullanan yazar; kötü idarecileri, halkı aldatarak zenginleşmeye çalışan tüccarları ve dinî duyguları sömüren mollaları eleştirmiştir. Cahillik, kadının toplum içindeki konumu ve batıl inançlar gibi temaları işleyen Ahundov, tiyatroyu halkı eğitme idealinin bir parçası olarak görmüştür. Azerice yayımına izin verilmeyen komedilerini Rusçaya çevirmiş ve bu çeviriler 1853 yılından itibaren Tiflis'te Kavkaz gazetesinde tefrika edilmiştir. 1857'de tamamladığı 'Aldanmış Kevakib' adlı uzun hikâyesi, birçok araştırmacı tarafından Azerbaycan edebiyatının ilk romanı olarak değerlendirilmektedir.

1859 yılında komedilerini ve 'Aldanmış Kevakib' eserini 'Temsilat' adıyla Azerice yayımlayan Ahundov, bu sayede büyük bir üne kavuşmuştur. Dram yaratıcılığı Kafkasya, Orta Asya ve Yakın Doğu ülkelerinin edebiyatları için örnek teşkil etmiş; ilk Osmanlı ve İran tiyatro eserleri onun komedilerinden sonra ortaya çıkmıştır. Eserleri Azerbaycan Devlet Akademik Millî Dram Tiyatrosu'nun kuruluşunda ve çağdaş tiyatro sanatının yayılmasında edebî malzeme rolü üstlenmiştir. Yaşadığı dönemde eserleri Farsça, Gürcüce, Ermenice, Rusça, Almanca, İngilizce ve Fransızcaya çevrilmiş; Azerbaycan, Rusya, Fransa ve İngiltere'de sahnelenmiştir.

1873 yılında Hasan Bey Zerdabi'nin çıkardığı ilk Azerice gazete olan Ekinçi'de yazılar yayımlamaya başlayan Ahundov'un 'Hacı Kara' komedisi, Bakü'deki Realni Mektebi öğrencileri tarafından sahnelenmiştir. Bu oyunun büyük ilgi görmesi, tiyatroda profesyonelleşme çalışmalarının başlamasına ve tiyatro faaliyetlerinde hareketliliğe yol açmıştır. Farsça yayımlanan tiyatro eserleri ve nüfuz sahibi İranlı şahsiyetlerle olan mektuplaşmaları sayesinde İran modernizmini de etkilediği kabul edilmektedir.

Eserleri ve mirası

Sanat hayatına 'Sebuhi' takma adını kullanarak Azerice ve Farsça yazdığı şiirlerle başlayan Ahundov, ilk şiirini şikâyetname tarzında 'Zamaneden Şikâyet' adıyla kaleme almıştır. Basılı ilk şiiri, hayran olduğu Rus şair Puşkin'in bir düelloda öldürülmesi üzerine yazdığı 'Puşkin'in Ölümüne Şark Manzumesi' adlı uzun manzumedir. Moskova'da bir dergide yayımlanan bu eser, dönemin Rus ve Gürcü edebiyat çevrelerinde ilgiyle karşılanmıştır.

1850-1855 yılları arasında 'Hikmet Taşının Sahibi Simyacı: Molla İbragim Halil', 'Muse Jardan; Batonik, Derviş Metali-Şah Meşhur Büyücü', 'Sergüzeşti-Veziri-Hani-Lenkeran', 'Hekayeti-Xırs Quldurbasan', 'Sergüzeşti-Merdi Hesis' (Hacı Kara) ve 'Mürafie Vekillerinin Hekayeti' adlı altı komedisini yazmıştır. 1857'de tamamladığı 'Aldanmış Kevakib' (Kandırılmış Yıldızlar) adlı uzun hikâyede Şah despotizmine karşı şiddetli bir tepki ortaya koymuştur. 1866'da tamamladığı 'Kemalü’d-dövle Mektubları' adlı felsefi eserinde, hayalinde yarattığı iki devlet yöneticisinin mektupları üzerinden İslam ve Türk-İslam dünyasındaki yönetim, sosyal-dinî hayat, eğitim ve insan hakları sorunlarını eleştirmiştir. Bu felsefi eser 1868'de Farsçaya, 1874'te ise Rusçaya çevrilmiş ancak Ahundov ömrü boyunca Rusya'da veya Avrupa'da yayımlatamamıştır.

Ahundov, 1857'den önce Arap alfabesinin sadeleştirilmesi ve daha sonra Türk dilleri için Latin alfabesine geçilmesi fikrini ileri sürerek çeşitli projeler hazırlamıştır. Hayatının son yıllarına kadar bu alfabe reformu projeleriyle ilgilenen yazar, başta Osmanlı Devleti olmak üzere hiçbir yerden destek görememiştir. 1863 yılında İstanbul'a giden Ahundov, Rus elçisi aracılığıyla Sadrazam Fuat Paşa'ya Farsça kitabını ve Azerbaycanca kaleme aldığı 'Yusif şahın hekayeti'ni takdim etmiştir. Bu ziyaret sırasında Türkiye tarafından kendisine Mecidiye nişanı ve çeşitli hediyeler verilmiştir.

Eserleri arasında 'Temsilah' (1859), 'Kemalüddövle Mektubları' (1926), 'Hekayet-i Hırs Kuldurbasan' (1938) ve 'Hekayet-i Molla İbrahimhelil Kimyager' (1938) gibi basımlar yer almaktadır. 1938'de Bakı'da 'Seçilmiş Eserleri' ve üç ciltlik 'Eserleri' yayımlanmıştır. 1955, 1958-1962 ve 1987-1988 yıllarında Bakı'da üç ciltlik 'Eserleri' baskıları gerçekleştirilmiştir. 1962, 1975 ve 1982 yıllarında 'Aldanmiş Kevakib' ve 'Komediyalar' adlı eserleri Bakı'da yayımlanmıştır. 1968'de 'Piyesler', 1969'da 'Mürafie Vekillerinin Hekayeti' ve 1985'te 'Aldanmış Kevakib, Kemalüddövle Mektubları' adlı derlemeler basılmıştır. 1987'de 'Bedii ve Felsefi Eserleri' ile 'Puşkin'in Ölümüne Şark Poeması' yayımlanmıştır. 1989'da İzmir'de 'Komedileri' adlı eser basılmıştır. Rus dilinde ise 1938'de Tbilisi'de 'Eserleri', 1951, 1963 ve 1987'de Bakı'da 'Seçilmiş Eserleri' ve 'Seçilmiş Felsefî Eserleri' yayımlanmıştır. 1962'de Moskova'da da 'Seçilmiş Felsefî Eserleri' basılmıştır.

Haritada ve ilgili kayıtlar

• Türk Dünyası Haritası’nda göster
• Şeki Hanlığı (1743 – 1826)

Benzer / İlgili Türk büyükleri

Aynı alan, dönem, devlet ve bölgeye göre ilgili kayıtlar.