Cezerî

Tarihî önemi ve başarıları

Cezerî, sibernetiğin ilk adımlarını attığı ve ilk robotu yapıp çalıştırdığı kabul edilen bir bilim insanıdır. Dünya bilim tarihinde otomatik makineler üzerine çalışan ilk isimlerden biri olarak günümüz mekanik ve sibernetik bilimlerinin temel taşlarını oluşturmuştur. Teorik hesaplamalardan ziyade deneme yanılma ve el yordamıyla deneysel çalışmalar yürütmüş, cihazların önceden kâğıttan maketlerini inşa ederek geometri kurallarından yararlanmıştır. Otomatik sistemler kurmanın yanı sıra bu sistemler arasında denge kurmayı başarmış, su gücü ve basınç etkisinden yararlanarak kendi kendine denge kuran ayarlama mekanizmaları geliştirmiştir.

Cezerî, Fransız mekanikçi Jacquard'ın otomatik dokuma tezgâhından yaklaşık 600 yıl önce, su seviyesine göre hareket eden otomatik bir hizmetçi geliştirmiştir. Bazı makinelerinde hidromekanik etkilerle denge kurma ve harekette bulunma sistemine yönelmiş, şamandıra ve palangalar arasında dişli çarklar kullanarak karşılıklı etkileme sistemini kurmaya çalışmıştır. Robotik alanında bilinen en eski yazılı kayıt ona aittir ve ünlü sanatçı Leonardo da Vinci'ye ilham kaynağı olduğu düşünülür.

Eserleri ve mirası

Altı bölümden oluşan bu eserde, su saatleri, kap-kacaklar, hacamat ve abdest araçları, havuzlar, fıskiyeler, müzik otomatları ve su yükselten aletler dahil olmak üzere 50'den fazla mekanik cihazın yapılışı ve kullanım esasları çizimlerle anlatılmıştır. Günümüze ulaşmış en eski el yazması İstanbul'daki Topkapı Sarayı'nda bulunurken, diğer kopyalar Bodleian Kütüphanesi, Leiden Üniversitesi Kütüphanesi, Chester Beatty Kütüphanesi ve Avrupa'daki çeşitli müzelerde yer almaktadır.

Cezerî'nin en ünlü icadı, İslam'ın evrenselliğini ve insanlığın çeşitliliğini simgeleyen 'Filli Su Saati'dir. Bu düzenekte Arşimet su prensibi, Hint saati, Arap figürleri, Mısır Zümrüdüankası, İran halısı ve Çin ejderleri gibi farklı kültürel unsurlar bir araya getirilmiştir. Filin karnındaki su tankı ve zamanla batan kap sayesinde çalışan mekanizma, yarım saatlik zaman dilimlerini sesli olarak bildirir. Diyarbakır Ulu Camii'nin ünlü güneş saati de Cezerî'nin diğer önemli eserlerinden biridir.

Haritada ve ilgili kayıtlar

• Türk Dünyası Haritası’nda göster
• Artuklu Beyliği (1102 – 1409)

Benzer / İlgili Türk büyükleri

Aynı alan, dönem, devlet ve bölgeye göre ilgili kayıtlar.