Hüsrev Bey Sultanov

Tarihî önemi ve başarıları

Hüsrev Bey Sultanov, 28 Mayıs 1918 tarihinde Tiflis'te Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin Bağımsızlık Bildirgesi'ni imzalayan isimlerden biri olarak tarihe geçmiştir. Cumhuriyetin ilk hükümetinde Savunma Bakanı olarak görevlendirilen Sultanov, bu görevi 11 Haziran 1918 tarihine kadar sürdürmüştür. Savunma Bakanlığı'nın resmi olarak 23 Ekim 1918'de kurulması ve Fetali Han Hoyski'nin 7 Kasım 1918'de göreve başlamasıyla Sultanov'un bakanlık dönemi fiilen sona ermiştir. Bakanlık görevi sırasında ordunun oluşum sürecini yöneten Sultanov, Parlamento tarafından onaylanan plana göre 1 Kasım 1919'a kadar kritik yapıların kurulmasını hedeflemiştir.

Verilen süre zarfında üç alaydan oluşan iki piyade tümeni, topçu tümeni, özel telgraf, süvari ve makineli tüfek müfrezeleri ile demiryolu taburlarının oluşturulmasını sağlamıştır. Sultanov, ordu birliklerini sık sık ziyaret ederek ordunun kuruluş sürecindeki ilerlemeyi bizzat denetlemiştir. Ocak 1919'da İngiliz kuvvetleri komutanı General William M. Thomson tarafından Karabağ ve Sünik'in geçici Genel Valisi olarak atanması onaylanmıştır. Bu atama, Paris Barış Konferansı'nda nihai bir karar verilene kadar geçerli olacak şekilde tasarlanmış olsa da Sünik üzerinde tam kontrol sağlanamamıştır.

Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti ile birleşmeyi savunan Karabağ Konseyi ve yerel Ermeni toplumu, Sultanov'un 1918'de bölgeyi işgal eden Osmanlı ordularıyla geçmişteki işbirliği nedeniyle atamasına şiddetle karşı çıkmıştır. General Thomson, Ermeni liderlerin eleştirilerine karşılık olarak askeri güçlerin değil, barış konferansının karar vereceğini kabul etmekte isteksiz olduklarını belirtmiştir. Nisan 1919'un ortalarında Sünik uyezdinde Ermeniler ve Müslüman ahali arasında başlayan çatışmalar, Müslümanların doğudaki bozkırlara ve İran'a sürülmesiyle sonuçlanmıştır.

Dönemi ve bağlam

3 Haziran'da Sultanov'un birliklerine Şuşa'nın Ermeni mahallesini kuşatma emri vermesi ve Karabağ Meclisi üyeleri ile Ermeni milislerinin teslim olmasını talep etmesi gerginliği doruk noktasına taşımıştır. Ermeni barikatları ve İngiliz askeri misyonu ateş altına alınmış ancak Sultanov'un birlikleri savunmayı yerinden oynatamamıştır. Karabağ Meclisi 4 Haziran'da pes etmiş olsa da ertesi gün Sultanov, kardeşi Sultan'ın komutasındaki süvarileri Haybalikend, Krkejan, Pahliul ve Jamillu gibi Ermeni köylerine saldırtmıştır.

Bu saldırılarda en az altı yüz Ermeni'nin öldürüldüğü ve yerleşim birimlerinin harabeye döndüğü raporlanmıştır. Ermeniler ve Amerikalı yardım görevlilerinin protestoları üzerine Sultanov, Azerbaycan hükümeti tarafından istişareler için Bakü'ye geri çağrılmıştır. Tiflis'teki İngiliz komutanlığı, Sultanov'un görevden alındığını ve suçlamalarla karşı karşıya olduğunu açıklamış; Amerikan raporları ise tutuklandığını ve hapsedildiğini belirtmiştir. İngiliz ordusu tarafından yürütülen bir soruşturma, katliamların Sultanov tarafından kışkırtıldığı sonucuna varmış ancak Sultanov görevi kötüye kullanmadığını reddetmiştir.

Haziran ayının sonunda Sultanov, muhtemelen Thomson'ın halefi Albay DI Shuttleworth'un desteğiyle görevine geri dönmüştür. Daha fazla direnişin boşuna olduğunu gören Karabağ Ermenileri, kültürel ve yurttaşlık hakları karşılığında bölgede geçici Azerbaycan yönetimine boyun eğmeyi kabul etmişlerdir. 22 Ağustos 1919'da imzalanan anlaşma, Sultanov'un Azerbaycan kuvvetlerinin bölgedeki hareketini sınırlayacak ortak bir Ermeni-Müslüman idari konseyi kurmasını şart koşmuştur. Sultanov, anlaşma gereği kurulan mecliste görev yapacak üç Ermeni'ye ek olarak sivil işlerde yardımcısı olarak bir Ermeni'yi atamış ve Ermeni bölgelerine yönelik ablukaları kaldırmıştır.

Anlaşmaya rağmen Sultanov, Şuşa ve Hankendi'deki Azerbaycan garnizonlarının boyutlarını artırarak ve kuvvetlerini konseyin onayı olmadan hareket ettirerek şartları ihlal etmiştir. 1920 yılının başlarında Paris Barış Konferansı Azerbaycan'ın Karabağ üzerindeki de facto iddiasını tanımış ancak kesin bir karar vermeden sona ermiştir. Sultanov, bölgenin Azerbaycan'a dahil edilmesini talep eden yerel bir çözümü savunarak Ermeni Ulusal Konseyi'ne ültimatom vermiştir. Şubat 1920'de Azerbaycan birliklerinin Hankendi'nde birkaç Ermeniyi linç etmesi ve çevredeki bölgeleri talan etmesiyle etnik gerginlik yeniden tırmanmıştır.

Mart ayı başlarında Karabağ Ermenilerinden oluşan bir heyetin Şoş köyünde toplanıp Azerbaycan ile birleşme olasılığını reddetmesi üzerine Sultanov kontrolü sıkılaştırmaya çalışmıştır. Ermenilerin Şuşa'yı izinsiz terk etmelerini yasaklayan Sultanov, Azerbaycan birliklerini Ermeni evlerine yerleştirmiştir. Eski Rus Ordusu'nun Ermeni gazilerine askeri faaliyetlere katılmamaları için kaydolmalarını emreden Sultanov, Karabağ'daki Ermeniler ile Sünik bölgesi arasındaki bağlantıyı kesmek için birkaç Ermeni köyünü yıkma planları yapmıştır. Mart 1920'de Şuşa Katliamı'nda Ermeni nüfusun toplu katliamları gerçekleşmiştir.

Haritada ve ilgili kayıtlar

• Türk Dünyası Haritası’nda göster
• Osmanlı Devleti (yaklaşık 1299 – 1922)
• Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti (1918 – 1920)
• Türkiye Cumhuriyeti (1923 – günümüz)

Benzer / İlgili Türk büyükleri

Aynı alan, dönem, devlet ve bölgeye göre ilgili kayıtlar.